بخصوص آثار قديم آن خبرهاى بزرگ به شمار بود ، و اين خصوصيّتى است كه ميان عربان بندرت يافت مىشود . حيرت آور آنكه وى رموز نوشتههاى قديمى جنوب جزيره را كشف كرده بود . 84 كتاب ده جلدى الإكليل او دليلى روشن بر وسعت دانش وى است ، زيرا همهء دانستههاى خود را در انساب و تاريخ و آثار كهن و حتّى متون حميريان - ساكنان جنوب جزيره در ايام قديم - در آن جا داده است . وى در كتاب خود به نقل مطالب داستانى نوشتههاى عربى پس از اسلام بس نكرده بلكه ، به كمك اطّلاعات بىواسطهء خود از الواح تاريخى ، به انتقاد آن پرداخته است . تا مدّتى پيش فقط جلد هشتم و دهم كتاب در دسترس بود ، و اين نيز به دنبالهء تحقيقات مولر بود كه در قرن نوزدهم همدانى را به محافل علمى شناسانيد . اكنون جلد هشتم نيز با همكارى دانشوران عرب و امريكايى ترجمه و منتشر شده است . 85 جلد اوّل و دوم نيز در همين نزديكيها به وسيلهء لوفگرن ، خاور شناس سوئدى ، در برلن كشف شده و جلد نهم نيز در كتابخانهء بارودى در بيروت به دست آمده است . 86 بنا بر اين براى فرض بدبينانه و اصرار آميز در نبورگ بر اينكه مؤلف فقط جلد هشتم و دهم را نوشته ، جايى باقى نمانده است . 87 در مورد ديگر مجلدات كتاب قويا شايع است كه يك نسخهء كامل از آن در كتابخانهء امام در صنعا 88 و چند قسمت متفرق در استانبول 89 و جنوب جزيرة العرب 90 و بلكه در جاهاى دور دست مانند جاوه وجود دارد . 91 بىگفت و گو وصف جزيرة العرب را به گروه مؤلّفات جغرافيايى لغوى - كه خاصّ جزيرة العرب است و پيشتر از آن ياد كردهايم - نمىتوان افزود . مسلمان همدانى از مطالب جغرافيايى لغت شناسان قرن نهم به خوبى اطّلاع داشته و جغرافيايى نجومى و رياضى را نيز مىشناخته و هر دو موضوع را در كتاب وى دنبال مىتوان كرد ، البتّه نتوانسته هر دو را با هم بياميزد . نيز به اشكال مىتوان گفت كه طرح كتاب خود را تمام كرده است . واضح است كه توصيف يمن بر اساس مشاهدات شخصى انجام شده و طبعا از مطالب نوشتهء سابق نيز استفاده كرده است . در توصيف بقيّهء جزيرة العرب ، به مسافران و زائران مكّه تكيه داشته و به نسبت فراوان از مطالب جغرافى نويسان لغت شناس خبره در مسائل جزيرة العرب بهره گرفته است ؛ و گاه از منابعى شاهد مىآورد كه مؤلّفان ديگر نمىشناختهاند .
همدانى بطلميوس را نيك مىشناسد . كتاب وى با يك مقدّمهء مفصّل نجومى و جغرافيايى آغاز مىشود و از مكتبهاى مختلف تعيين طول و عرض و نيز از توصيف كلّى مناطق زمين به ترتيب هفت اقليم سخن دارد . قسمت اساسى كتاب به توصيف جزيرة العرب اختصاص دارد كه به پنج باب اصلى دربارهء تهامه ، حجاز ، نجد ، عروض ، و يمن تقسيم مىشود .
توصيف وى هميشه به يك روش نيست و طرح مشخّص ندارد ، و غالبا از يك منطقه در چند
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 136
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٣٦