جا سخن مىكند . يمن در كتاب وى مقام اساسى دارد امّا دربارهء حضرموت به اشارهء كوتاه و تذكار گذران بس مىكند . در قسمت يمن نيز از منزلگاه قبيلهء خود ، همدان ، بتفصيل سخن دارد و همه جا اطّلاعات كم نظير وى از آثار و الواح قديم ، كه گهگاه به كشف آن كوشيده ، نمايان است . روايتهاى شفاهى و مكتوب را خوب مىداند ، و فى المثل از تقسيم يمن به دوران پيش از اسلام به « مخاليف » - كه جمع مخلاف ، به معنى ناحيه ، است - خوب خبر دارد . ضمن سخن از يمن گاه و بىگاه به ذكر مطالب تكميلى دربارهء شمال جزيرة العرب مىپردازد ولى به هر حال سخن را به يمن باز مىبرد ، و قسمتى را خاصّ عجايب يا ، به عبارت درستتر ، خصايص آن مىكند كه نظير آن را دربارهء هيچ ولايت ديگر نكرده است . مجموعهء اشعار جغرافيايى كه از ديوان شاعران سلف آورده و شامل نامهاى جغرافيايى است بسيار جالب است . يك ارجوزهء جغرافيايى دراز به دنبال آن افزوده كه پنج بند و يكصد و بيست و هفت بيت دارد و چيزى مانند تكملهء كتاب است و در ضمن آن يار و همدم وى ، احمد بن عيسى رداعى ، راه حجّ ديار عرب را توصيف كرده است .
مشاهدات وى پرمايه بوده و هنوز هم ارزش علمى كتاب وى محفوظ مانده است .
به گفتهء مالتسان جهانگرد ، كه سفرهاى وى در جزيرة العرب مشهور است ، از كتاب همدانى در كار تحقيق جغرافياى معاصر جزيره كمك مىتوان گرفت . 92 در زمينهء جغرافياى اقليمى نيز كتاب همدانى از همهء مؤلّفات قرنهاى نهم و دهم / سوم و چهارم ه . ممتاز است و به قرن دهم / چهارم فقط كتاب بيرونى بزرگ از آن برتر است .
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 137
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٣٧