نوشتهها ، نتيجهء مطالعات و وستنفلد است كه اخبار مكّه را در چهار جلد منتشر كرد ( 1857 - 1865 / 1274 - 1282 ه . ) و آخرين اثر اين رشته ، يعنى كتاب تأليف نهروالى را كه از مردم قرن شانزدهم بود ( متوفى به سال 1582 / 990 ه . ) ، به دنبال آن آورد . 64 تاريخ شهرها غالبا مقدّمهاى شامل مطالب جغرافيايى مربوط به وضع اقليمى شهر دارد ، و باقى كتاب همه سرگذشت مشاهير آن است . معلوم نيست كه نخستين مورّخ بغداد ، احمد بن ابى طاهر طيفور ( متوفّى به سال 893 / 280 ه . ) ، 65 چنين مقدّمهاى بر كتاب خود نوشته باشد ، زيرا تا كنون فقط جلد ششم از تاريخ او به دست آمده كه شامل مطالب تاريخى صرف است . خطيب بغدادى ، خلف مشهور وى ( متوفّى به سال 1071 / 463 ه . ) ، 66 كه در تاريخ بغداد سرگذشت هفت هزار و هشتصد و سى كس را در چهارده جلد فراهم كرده چنين مقدّمهاى دارد كه تقريبا همهء مطالب جغرافيايى كتاب ضمن آن آمده است . ترجمهء فرانسهء سالمون ( 1904 / 1322 ه . ) ، اهميت مقدّمه را نسبت به تاريخ محلّات شهر روشن كرد . بيرون آوردن مطالب جغرافيايى از اين گونه كتابها هميشه آسان نيست ، و اين قضيّهء مخصوصا دربارهء مفصّلترين كتاب اين رشته يعنى كتاب هجده جلدى تاريخ دمشق ابن عساكر ( متوفّى به سال 1176 / 571 ه . ) ، كه چاپ آن چندان رضايتبخش نيست ، صادق است .
اين گونه تاريخ شهرها كه به توصيف محلات و كوچهها علاقه دارد ، در نوشتههاى اسلامى - عربى سخت رواج يافت و ، بتقريب ، همهء شهرهاى بزرگ دنياى اسلام مورّخى در اين زمينه داشت . بعضى از اين مؤلّفات گاه از لحاظ جغرافياى تاريخى ، به معنى وسيع كلمه ، اهميّت خاص دارد ، و اين قضيّه مخصوصا در مورد تاريخ بخاراى نرشخى ( متوفّى به سال 959 / 348 ه . ) 67 صادق است . اين كتاب با سبكى نوشته شده كه خالى از تصنّع نيست و مؤلّف آن را در حدود سال 943 / 332 ه . به نوح بن نصر سامانى پيشكش كرده ، سپس به قرن دوازدهم به فارسى ترجمه شده كه همين نسخهاى است كه به دورانهاى اخير دستكارى شده و به دست ما رسيده است . مورّخان تركستان از مدّتها پيش به ارزش آن پى برده و پيرامون آن تحقيقات منظّم كردهاند . به علت دستكاريها و تلخيصها و اضافات كتاب 68 انتساب آن به نرشخى تقريبى است ، با وجود اين ، بسيارى اخبار ما وراء النهر را از دوران پيش از اسلام و دوران فتوحات اسلام حفظ كرده و از مناطق مسكون اطراف بخارا و ساختمانها و محصولات و وضع عقب ماندهء زندگى ، پيش از نفوذ اسلام به تركستان ، اطّلاعاتى به دست ما مىدهد كه بىاهميّت نيست . 69 يك كتاب مفقود به نام التّأريخ فى أخبار ولاة خراسان از على سلّامى كه در حدود سال 955 / 344 ه . تأليف شده به همين اندازه جالب است ، و مورّخان متأخّر مانند گرديزى و ابن خلكان از آن استفادهء فراوان كردهاند ، و مخصوصا براى ابن اثير منبع اساسى تاريخ خراسان
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 133
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٣٣