در مورد فرستادن سپاه و جز آن ، حاضر داشته باشد و همهء لوازم كار را مضبوط و آماده سازد ، كه فراهم آوردن آن مايهء تكليف نباشد . اكنون بايد نام مواضع و منازل و تعداد ميلها و فرسخها و وضع منزلگاهها را با كيفيت آب ، هموار و ناهموارى زمين ، و آبادى و ديگر احوال آن ياد كنيم ، و از راه مدينة السّلام سوى مكّه آغاز مىكنيم كه عبادتگاه بزرگ است و خانهء قديم خداوند . و پس از وصول بدان به راههاى ما بعد آن به سوى يمن و ديگر نواحى نزديك آن پردازيم ، ان شاء اللّه .
در اين مقدّمه بار ديگر مىبينيم كه چگونه مقاصد دنيوى ، تدوين گزارشهاى جغرافيايى را كه ضميمهء جغرافيايى نجومى مىشد تسريع كرد و از آغاز قرن نهم / سوم ه . مجموعهاى كامل و منظّم پديد آورد . قرن نهم ، بجز اين مؤلّفات جغرافيايى عمومى ، در ايجاد متون جغرافياى اقليمى و محلّى نيز سهمى داشت و اين رشته جزو نوشتههاى جغرافيايى به حساب نبود ، زيرا غالبا مطالب « تاريخى » يا ، به تعبير دقيقتر ، « داستانى » بيشتر از جغرافيايى داشت و گاه مجموعههايى دربارهء سرگذشت شخصيّتهاى معتبر و معروف اماكن و شهرها بود و علاوه بر اين مىتوان تحوّل سبك « فضائل » ، يعنى ذكر محاسن نقاط مختلف به استناد حديث پيغمبر ، را در آن ملاحظه كرد . و شايد به سختى بتوان مطالب جغرافيايى آن را از روايات و اخبارى كه بندرت با جغرافيا ارتباط دارد بيرون كشيد . به هر حال در اين زمينه نمونههايى تازه و زنده پديد آمد كه متعلّق به جغرافيايى عمومى بود و به قرن دهم / چهارم ه . تأليف مهمّى به وجود آورد . گفت و گو از همهء نمونههاى آن مشكل است و فقط از اشكال مختلف آن يك فكر عمومى به دست مىتوان داد . البته دانشوران آن روزگار بيشتر به « شهرهاى مقدّس » توجّه داشتند چنان كه پيش از آن همهء توجّه لغت شناسان به سرزمين عربستان بود . در قرن نهم به دو مؤلّف برمىخوريم كه در تاريخ مكّه چيز نوشتهاند : يكى ازرقى ( متوفى به سال 858 / 243 ه . ) 61 و ديگرى فاكهى ( متوفّى به سال 885 / 272 ه . ) ؛ 62 اوّلى از خاندانى منسوب به آل غسّان بود كه حديثى از پيغمبر دربارهء آن روايت كردهاند . اين گونه مؤلّفات در نتيجهء توجّه مسلمانان به مكانهاى مقدّس پديد آمد ، زيرا كتابهايى مورد حاجت بود كه همانند راهنماى جغرافيايى ، نقاط شهر و شعاير دينى مربوط به آن را بشناساند . افسانههاى قديمى تورات و تلمود رنگ مشخص بدان داد . اين تأليفات مقدّمهاى در وصف كعبه و تاريخ دورانهاى اخير و توصيف بناهاى اطراف آن دارد ، پس از آن شمار كوچهها و محلّههاى مكّه و تعداد فراوانى نام مىآيد . مايهء جغرافيايى بسيار اندك است ولى از نظر تاريخ پيدايش و رشد مكّه گرانبهاست . 63 از پس ازرقى مؤلّفان ديگر كار او را تكميل كردند و كتابهايشان تا دورانهاى اخير معروف بود . آشنايى ما با اين گونه
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 132
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٣٢