با بحثى طويل نام او را « ابن دسته » مىداند كه اشتباه است . كتاب ابن رسته فقط گوشهاى از مطالب مربوط به اقوام ساكن اتّحاد شوروى و مناطق مجاور آن را روشن مىكند . دربارهء خود مؤلّف فقط اين را مىدانيم كه اصل وى از اصفهان است و ظاهرا به سال 290 ه . در حجاز بوده و از فرهنگنامهء بزرگ وى الأعلاق النّفيسة فقط يك نسخهء منحصر به فرد ، جلد هفتم ، كه در نجوم و جغرافياست به جا مانده است . 54 ممكن است ابن رسته را استاد كيهان نگارى قزوينى دانست . ابن رسته در كار نوشتن محتاط بوده است . اين مؤلّف براى تأييد نجوم شواهدى از قرآن مىآورد .
جغرافياى نجومى و رياضى را خوب و رسا عرضه مىكند و در اين باب به فرغانى و ابو معشر تكيه دارد كه هر دو را نيك مىشناسيم ، ولى از نفوذ ابن خرداذبه به دور نيست . 55 جغرافياى طبيعى را با توصيف مكّه و كعبه آغاز مىكند و مسافتها به دقت معيّن مىشود ، امّا توصيف وى زنده نيست . پس از توصيف مدينه ، قسمتى خاصّ اقسام عجايب گياهى و حيوانى و بناهاى معروف است . پس از آن توصيف درياها و رودهاست و هفت اقليم با شهرهاى معروف آن . در توصيف سرزمينها به ايران اهميّت خاص مىدهد ، ولى سخن از عربستان جنوبى و شهر صنعا ، و عراق و شهر بغداد و مصر نيز كوتاه نيست . ضمن سخن از قسطنطنيه از موكب پر مهابت امپراتور در اياصوفيه ياد مىكند . آنگاه از كليسا و ساعت آن ، كه گفتهاند ساخت آپولونيوس تيانى است ، سخن دارد . طبيعى است كه ارزش قسمتهاى مختلف كتاب يكسان نيست . گفتار وى از صنعا ، امپراتورى بيزانس ، هند شرقى ، صقلابيان ، اقوام اورالى - التايى ، و نواحى شهر اصفهان اهميّت خاص دارد . سخن وى از مكّه و مدينه و توصيف رودها و مناطق طبرستان و توصيف راهها كه در آخر كتاب آمده بىاهميّت نيست و به دنبال آن مطالبى هست كه گويى بعدا اضافه شده و اغلب با مسائل جغرافيايى ارتباط ندارد . 56 كتاب ابن رسته از لحاظ عرضه و اسلوب از جملهء مؤلّفاتى است كه همهء خوانندگان مىپسندند ، امّا گويا براى نويسندگان ديوان به وجود آمده است . سليقهء ادبى ابن رسته از ابن خرداذبه بهتر است . گاهى فقط فهرست نامها را نقل مىكند ، ولى به قصّه پردازى علاقه دارد .
مثلا قصّهء سلّام ترجمان را نقل مىكند كه چون تكرار متن ابن خرداذبه بوده مصحّح آن را حذف كرده است .
ابن رسته ايرانى نژاد است ، اما قدامة بن جعفر آرامى بوده است . وى از خاندانى مسيحى از عمّال دولت بود كه مقيم بصره و مقرّب دربار عباسيان بودهاند . قدامه پس از اصرار شديد خليفه المكتفى ( 902 - 908 / 289 - 295 ه . ) به مسلمانى گرويد و راه وصول به مقامات والاى دولتى بر او گشوده شد و در اواخر زندگى منصب « صاحب البريد » يافت . شباهت وى با ابن خرداذبه منحصر به همين نيست ، بلكه همهء فعّاليّت و تمايلات ادبى وى مؤلّف ديگر را به ياد
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 130
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٣٠