در انتظار آن بودهاند ، در كار انجام شدن است . اين كتاب در زمينهء تاريخ اسلامى ارزش بسيار دارد ، اما فصل بندى آن با مؤلّفات ديگر متفاوت است .
نزديك پايان قرن نهم نوشتههاى جغرافيايى تنوّع بيشتر يافت و بجز مؤلّفاتى كه براى مردم ادارى و عمّال ديوان فراهم آمده بود به كتاب جامعى برمىخوريم كه همانند مؤلّفات جاحظ هدف آن سرگرم كردن روشنفكران بوده است . مقصودم كتاب البلدان ابن فقيه همدانى است كه تأليف آن به حدود سال 903 / 290 ه . انجام شده و دربارهء مؤلّف آن چيزى نمىدانيم و تنها مطلبى كه صاحب الفهرست در پايان قرن دهم دربارهء وى گفته اين است كه اهل ادب بوده و احمد نام داشته است . 42 به احتمال قوى وى از مردم همدان ايران بوده و در روايت و ادب دستى داشته و كتاب ديگرى دربارهء شاعران تأليف كرده كه فقط عنوان آن به جا مانده است . كتاب جغرافيايى او در اصل بسيار قطور بوده است ، شامل پنج جلد و در حدود دو هزار صفحه ، ولى فقط مختصر آن كه به وسيلهء على چيزرى به سال 1022 / 413 ه . ، يعنى يكصد سال پس از تأليف كتاب ، فراهم شده بر جاى مانده است .
ياقوت از رونويس اصلى قطعات بسيار نقل مىكند ، امّا مقدسى دربارهء كتاب محتاط است و گويد :
كتابى ديدم تأليف ابن فقيه همدانى در پنج جلد كه طريق ديگر گرفته و فقط از شهرهاى بزرگ ياد كرده و مطالبى دارد كه گاهى باعث زهد در دنيا و زمانى موجب رغبت به آن مىشود ، يك بار بگرياند و زمانى بخنداند و سرگرم كند . كتاب الأمصار جاحظ مختصر است و كتاب ابن فقيه در همان معنى است ولى حشو و حكايات آن بيشتر است و گويد كه اين گونه چيزها را به كتاب خويش آوردهايم تا بيننده وقتى ملول شود بدان نگرد . در كتاب ابن فقيه حكايتها و نوشتهها هست كه با ذكر بلاد تناسب ندارد و من اين را نمىپسندم . 43 حق به جانب مقدسى است ، زيرا سبك ابن فقيه با سبك جاحظ ارتباط دارد و نفوذ اسلوب وى را بر نوشتههاى ابن فقيه آشكار توان ديد . اگر كتاب ابن فقيه را از روى مختصر آن قضاوت كنيم يك تأليف جغرافيايى به معنى دقيق كلمه نيست ، بلكه مجموعهاى ادبى دربارهء سرزمينهاى اسلامى است كه مقدارى فراوان شعر و قصّه دارد . در واقع نخبهاى از لطايف ادبى است كه براى خوانندگان عادى فراهم آمده و با جغرافيا و نامهاى جغرافيايى ارتباط نزديك ندارد . بعضى مثالها كه از پيش ياد كردهايم سليقهء ادبى ابن فقيه را به قدر كافى نشان داده است .
منابع وى فوق العاده متنوّع است و تقريبا از همهء مؤلّفانى كه يادشان گذشت ، همچون جاحظ ، 44 ابن خرداذبه ، سليمان تاجر ، 45 بلاذرى ، و شايد جيهانى ، گلچينهاى مفصّلى كرده است . 46 مقدسى
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 128
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٢٨