تقسيم به ترتيب ولايات تازگى دارد . به راههاى ارتباطى نيز توجّه كافى شده ولى منزلها با دقتى كه ابن خرداذبه تعهد كرده معيّن نشده است . توجّه يعقوبى اساسا معطوف به مسائل آمارى و عوارضى ( توصيف عوارض زمين ) است ، به موضوع خراج نيز توجّه بسيار دارد ، و از نژادشناسى و صنايع و فنون نيز غافل نيست . گروهى از محقّقان ، امانت علمى يعقوبى و اطّلاعات اختصاصى و دقيق او را كه در منابع ديگر نيست ستودهاند . توصيف وى از طرح تاريخى بغداد و سامره اهميت فوق العاده دارد . توصيف افريقا ، پيش از آنكه به دست فاطميان از ديگر سرزمينهاى خلافت جدا شود ، درخور ملاحظه است . از اندلس نيز اطّلاعات گرانبها دارد ، از آن جمله است خبر هجوم نورمنها به آن سرزمين - كه به سال 844 / 230 ه . رخ داد - و عبارت معروف « كسانى كه روس نام دارند » ، كه در ضمن آن آمده و نام يعقوبى را در محافل علمى مشهور كرده و چند تحقيق مهم دربارهء آن انجام گرفته است . فرن نخستين كسى بود كه به سال 1838 / 1254 ه . بر مبناى يك نسخهء خطّى كه همان اوقات به وسيلهء مخلينسكى كشف شده بود ، انظار را متوجّه اين موضوع كرد 35 و با دقّتى كه مخصوص اوست همهء اطّلاعاتى را كه ميسّر بود دربارهء مؤلّف و كتاب وى فراهم آورد . در همان سال سنكوفسكى اهميّت كشف فرن را در مقالهاى به عنوان « اصل روسيان » براى خوانندگان بيان كرد . 36 ده سال بعد رنو در مقدّمهء معروف خود دربارهء جغرافياى اسلامى توجّه محافل علمى اروپا را به شخصيّت مؤلّف جلب كرد . 37 همهء كتاب به تفاريق چاپ شد و ترجمهء دخويه ( 1860 / 1277 ه . ) و جوينبول ( 1861 / 1278 ه . ) به دسترس همگان قرار گرفت . هاركاوى نيز آن را جزو بحث عمومى خويش آورد ( 1861 ) 38 و كونيك نيز بدان پرداخت و مقالهاى مفصّل دربارهء ذكر روسها در آن كتاب نوشت 39 و كمى بعد چاپ تازهء كتاب به وسيلهء دخويه منتشر شد ( 1892 / 1310 ه . ) و سر گل همهء كارها يك ترجمهء نمونه بود كه ويت با توضيحات كافى انتشار داد ( 1937 / 1356 ه . ) .
كتاب يعقوبى از لحاظ ادبى بر كتاب ابن خرداذبه امتياز دارد ، در صورتى كه منظور وى همان گروه خوانندگانى بودهاند كه ابن خرداذبه كتاب خود را براى آنها نوشته است . وى كمتر به نظريّات جغرافيايى اهميّت مىدهد ، بلكه مىخواهد يك نمودار عمومى از ولايتها براى كسانى كه مىخواهند بسرعت با آن آشنا شوند ، به دست بدهد . ظاهرا بجز مطّلعان و دوستداران معرفت ، كارمندان فراوان دولت نيز كه مىخواستهاند پيش از سفر به ولايات با آن آشنايى پيدا كنند ، خوانندگان او بودند . كتاب وى مانند كتاب ابن خرداذبه گفت و گوى خشك از راهها نيست ، بلكه به روش بعدى المسالك و الممالك كه مكتب كلاسيك قرن دهم / چهارم به وجود آورد ، نزديكتر است . به علاوه ، اسلوب آن علمى و ساده و زود ياب است .
تمايل مؤلّف به تحليل عقلى در همهء كتاب احساس مىشود ، و عجب نيست اگر از گفت و گو
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 126
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٢٦