بناهاى معروف كه قصّهاى از گشودن اهرام در ايام ابن طولون ضمن آن آمده . توصيف سفر سلّام ترجمان جزو اين قسمت است و به دنبال آن حكايت از عجايب مختلف و كوهها و رودهاست ؛ و در اينجا ناگهان نسخهء خطى چنان به سر مىرسد كه گويى خاتمه ندارد .
فهم اين نكته دشوار نيست كه كتاب ابن خرداذبه دو مايهء كاملا متمايز از يكديگر دارد ؛ از يك سو مطالب خشك و رسمى است كه اهميّت فراوان دارد ، از سوى ديگر مجموعهاى از غرايب گوناگون جغرافيايى است ، و مؤلّف براى هماهنگ كردن اين مايهها كوششى نكرده است . به علاوه ، كتاب محتاج به فصل بندى است . بىگفت و گو مؤلّف مىتوانسته است از مدارك رسمى يعنى بايگانى دولتى اطّلاع پيدا كند . مقدسى و خود مؤلّف نيز ضمن سخن از منابع خويش بدين نكته اشاره مىكنند . توجّهى كه مؤلف به سفرنامهها داشته سبب شده كه مطالبى سودمند دربارهء توصيف راههاى قديم بر جا گذارد ، چنان كه در فصلى ديگر از اين نكته سخن داشتهايم . بىگفت و گو ناهماهنگى مطالب كتاب ، باعث آن شده است كه جغرافى شناسان در ارزشيابى كار او اختلاف كنند . 23 ولى به هر حال بر نوشتههاى جغرافيايى بعد نفوذ بسيار داشته و مؤلّفان متقدّم همانند يعقوبى ، ابن رسته ، ابن حوقل ، مقدسى ، جيهانى ، و مسعودى از او اقتباس كردهاند و اين اقتباس از متن سوم بوده كه از همهء نسخهها بهتر بوده است . 24 تأليف وى به نزد متأخّران نيز مورد توجّه فراوان بوده است . ادريسى و ابن خلدون با وى سر و كار داشتهاند . نيز جغرافى شناسان پارسى زبان ، چه متقدّمان همانند مؤلّف ناشناس كتاب حدود العالم يا متأخّران همچون حمد الله قزوينى و مير خواند و خواند مير با اثر وى مأنوس بودهاند . ابن خرداذبه نمىتوانسته مكتبى بنياد كند ، ولى مطالبى كه فراهم آورده براى بسيار كسان تكيهگاهى استوار بوده است . دو نسخهء خطّى از كتاب وى از دههء هفتم قرن گذشته در محافل علمى اروپا شناخته بود و سپس از روى نسخهء سومى كه از آن دو نسخه بهتر بود ، چاپ خوبى از آن آماده شد و به سال 1889 / 1307 ه . با ترجمهء دخويه منتشر شد و به دسترس همگان قرار گرفت .
توصيف وى از راههاى مورد استفادهء روسيان مورد توجّه دانشوران روسى قرار گرفته و در دههء هشتم قرن گذشته 25 كونيك و روزن ، خاورشناسان روسى ، تحقيقات مهمّى دربارهء آن كردهاند و بار تولد ، مورّخ بزرگ ، نيز همهء كتاب را تحليل كرده است . 26 يعقوبى ، مورّخ و جغرافى شناس و معاصر ابن خرداذبه ، نيز وابسته به طبقهء كارمندان دولت بود . نام كامل وى ابو العباس احمد بن يعقوب بن جعفر بن وهب بن واضح كاتب عبّاسى يعقوبى است ، و در كتابها نام وى از اين نسب دراز به صيغههاى گونهگون گرفته مىشود :
يك جا احمد كاتب است و جاى ديگر احمد بن يعقوب ، و يك بار ابن واضح و بار ديگر يعقوبى است . واضح ، جدّ اعلاى وى ، از موالى منصور خليفه بود و روزگارى حكومت
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 123
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٢٣