ياد كرده و دربارهء تاريخ آن نيز در اينجا و در موارد ديگر كتاب ملاحظاتى به قلم آورده است ، و چنان است كه به كمك توضيحات وى مىتوان بودجهء دولت اسلامى آن روزگار را تنظيم كرد ، و كرمر خاورشناس نخستين كسى است كه اين كار را كرده است . 14 ابن خرداذبه اين قسمت از كتاب را به يادآورى پادشاهان قديم ، از فريدون به بعد ، بر اساس منابع پارسى ، به پايان مىرساند و پادشاهان ايران و روم و ترك و چين را ياد مىكند و گاه القاب آنها را نيز مىآورد كه از آن ميانه « قناز » ، لقب پادشان صقلابيان ، در خور ملاحظه است . 15 قسمت اساسى كتاب شامل توصيف راههاست كه از لحاظ تفصيل متفاوت است .
نخست از راهى آغاز مىكند كه از بغداد به سوى شمال تا آسياى ميانه و به سوى مشرق تا هند مىرود ، همراه با ملاحظاتى كوتاه دربارهء تقسيم ادارى و خراج ، گهگاه هنگام سخن گفتن از مكانها شواهدى از شعر مىآورد . راه دريايى چين و هند را به صورت زندهاى توصيف كرده و نفوذ قصّههاى دريايى ، كه از آن سخن گفتيم ، در آن پيداست . نيز توجّه وى به محصولات درياها و جزيرهها از خلال آن نمودار است . ترتيب به دست آمدن كافور را بتفصيل ياد مىكند و از فيل و كرگدن و از بوداييگرى پادشاه جاوه و طبقاتى بودن جامعهء هندوستان سخن دارد . 16 در مورد مغرب ، راه تا اندلس را توصيف مىكند . در خصوص راههايى كه به بيزانس مىرود به تفصيل مىپردازد و دربارهء مسلم جرمى مطالبى دارد كه از پيش گفتهايم . توصيف مفصّل وى از رم كه گويدى خاورشناس دربارهء آن تحقيق كرده ، همچون ديگر توصيفات رم كه جغرافى شناسان عرب پيش از ادريسى آوردهاند ، از منابع مسيحى شرق گرفته شده و اهميّت چندان ندارد . 17 راه شمال را به سوى آذربايجان و قفقاز و هم راههايى را كه در جهت جنوب با مكّه و مدينه و جنوب جزيرة العرب مىرود ، بدقت وصف مىكند و منزلگاهها را از بصره و بغداد و مصر تا مكّه ياد مىكند ، و اين قسمت را با سخن از دو راه معتبر به پايان مىرساند كه بازرگانان يهودى از اروپا به سوى چين و هند مىپيمودهاند و يكى از ترعهء سوئز و درياى سرخ و ديگرى از انطاكيه تا فرات بوده است . توصيف وى از راه بازرگانان روسى ، كه از دون و ولگا مىگذشت و از درياى قزوين به سوى جنوب مىرفت ، 18 كمتر از آن اهميّت ندارد و اين نظر را پديد مىآورد كه اين قسمت را بر كتاب افزودهاند ؛ ولى ظاهرا در رونويس اصلى وجود داشته 19 و از آنجا به كتاب ابن فقيه راه يافته كه با متن ابن خرداذبه در يك نكته ساده تفاوت دارد كه او از بازرگانان صقلاب سخن دارد نه روس ، 20 و اين قضيّه موضوع تحقيقات فراوان شده است . 21 از اين قسمت يك ترجمهء دقيق به روسى نيز هست . 22 كتاب ابن خرداذبه به وصف راهها بس نكرده ، بلكه مطالب ديگر نيز دارد كه گويا بعدها بدان افزودهاند ، مانند گفت و گو از تقسيم زمين كه خطاهاى مكرّر دارد ، و از عجايب جهان و
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 122
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٢٢