سرزمينهاى خلافت نبود به اطاعت آورد و به همين سبب شهرت او بالا گرفت . مؤلّف تعليم نكو يافت و به بركت پدر موسيقى آموخت و مدّتها شاگرد اسحاق موصلى ، نغمهگر و موسيقىدان شهير ، بود . 5 ولى مقام خانواده آيندهء او را به طور قطع معيّن كرده بود و در سامرّه جزو مقرّبان و نديمان متنفذ خليفه معتمد ( 870 - 892 / 256 - 279 ه . ) در آمد . همهء مؤلّفات وى كه تعداد آن به ده مىرسد ، فقط از روى نام 6 با گلچينهاى موجود در تأليفات متأخّران يا اشارات منابع مختلف شناخته است و تقريبا همگى در زمينه نوشتههاى سبك و زندگى مرفّه است و در بعضى از آنها تمايلات شعوبى ايرانى نمودار است و بعضى ديگر همچون كتاب الشّراب يا كتاب الطبيخ به منظور تمتّع بزرگان و توانگران پديد آمده .
اخيرا نسخهء خطّى يكى از تأليفات وى به نام كتاب اللهو و الملاهى در ضمن يك مجموعهء خصوصى به دست آمده است . 7 بجز اين ، كتابى در « تاريخ » دارد كه به گفتهء مسعودى دربارهء اقوام پيش از اسلام سخن مىكند 8 و ، همچون همهء نويسندگان آن روزگار ، جزو مؤلّفات وى يك كتاب الانواء نيز هست كه دربارهء آن سخن داشتهايم .
ظاهرا به سبب موقعيّت دربارى عهده دار پست ولايت جبال شد كه شغلى معتبر بود و شايد به همين سبب به دستور يكى از عبّاسيان به تأليف كتاب جغرافيا پرداخت . به طور قطع نمىدانيم ابن خرداذبه از چه وقت اين مقام را احراز كرد ، ولى ظاهرا تأليف كتاب مدّتها طول كشيده و به نظر دخويه رونويس اوّل آن به حدود سال 846 / 232 ه . آماده شده و رونويس دوم به هر حال از سال 885 / 272 ه . تجاوز نمىكند ، و قضيّه همچنان تا به روزگار ما لا ينحل مانده است . بعضى از دانشوران هنوز هم عقيده دارند كه فقط يك رونويس وجود داشته كه در تاريخ دوم آماده شده ، 9 ولى اكثريّت با نظر دخويه موافقند 10 كه هيچ يك از دو رونويس به ما نرسيده و چاپ كنونى از روى خلاصهء بعدى است كه فقط دو نسخهء خطّى از آن به جا مانده است . تاريخ وفات ابن خرداذبه را نيز به طور قطع نمىدانيم ، و اگر گفتهء حاجى خليفه ، كه از منبعى ناشناخته براى ما اقتباس كرده ، درست باشد كه وفاتش در حدود سال 912 / 300 ه . بوده ، 11 در آن صورت ابن خرداذبه عمرى دراز داشته ؛ زيرا ظاهرا تولدش در حدود سال 820 / 205 ه . بوده است .
دربارهء ارزش كتاب المسالك و الممالك مىتوان از شواهدى كه پيش از اين آوردهايم قضاوت كرد ، و ضمن بحثى كلّى دربارهء محتويات كتاب ، محاسن و عيوب آن آشكار خواهد شد . 12 كتاب بر طبق معمول با اطّلاعات مرسوم جغرافياى رياضى و مخصوصا توصيف شكل زمين بنا بر نظر بطلميوس آغاز مىشود . 13 پيش از اين وضع ترجمهء بطلميوس را ، كه ابن خرداذبه از آن نقل كرده ، روشن كردهايم . مؤلّف پس از فصلى كوتاه دربارهء جهت قبله در شهرها ، قسمت مهمّى را به سخن از سواد عراق اختصاص داده و تقسيمات اراضى و نوع خراج آن را
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 121
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٢١