فصل 5 مؤلّفات عمومى دربارهء جغرافيا در قرن نهم / سوم ه .
معمولا ابن خرداذبه نخستين مؤلّفى به شمار مىآيد كه دربارهء جغرافياى توصيفى اثرى از او به جا مانده است . از مدّتى پيش معلوم شده كه اين سخن كاملا درست نيست ، زيرا در همان زمان و بلكه زمانى پيش از آن ، مؤلّفات مشابه ديگرى وجود داشته كه نه فقط به نام ، بلكه از روى گلچينها و قطعات مفصّل آن ، كه در آثار مؤلّفات متأخر به جاى مانده ، شناخته شده است .
ولى اين سخن را به يك معنى درست توان دانست ، زيرا ابن خرداذبه نخستين تأليف كامل را فراهم آورد كه نسخهء اصلى آن در دست نيست ، امّا از روى خلاصهاى كه به دورانهاى بعد آماده شده دربارهء محتويات آن قضاوت مىتوان كرد . ظاهرا تأليف كتاب المسالك و الممالك - با اين نام سنّتى - در قلمرو فعّاليّت ادبى مؤلّف حادثهاى درجهء دوم و گذران بوده است ، زيرا در تأليف آن ، منصب دولتى او دخالت داشته است نه تمايلات ادبى وى .
ابو القاسم عبيد الله بن عبد الله بن خرداذبه ، نژاد ايرانى داشته و ، چنان كه از نام مؤلف پيداست ، جدّش مجوسى بوده است . در ساليان اخير بعضى از دانشوران خواستهاند صورت لفظى يا صيغهء خرداذبه را مرجّح شمارند 1 ولى اين كوششى بىحاصل است ، زيرا هر دو صيغه از كلمات تمجيد آفريدگار است و در زبان فارسى ميانه اشتقاق روشن دارد : صيغهء اولى ، يعنى خرداذبه ، به معنى « خرداد بهتر است » 2 مىباشد ، و دومى يعنى خرّدادبه به معنى « خور بهتر داد » . 3 بنا بر اين هر دو نام درست است و لزومى ندارد اوّلى را كه به مرور سالها ، از هنگام آشنايى دانش اروپايى با مؤلّف ، رايج بوده نديده بگيريم .
در دورانهاى اخير كلمهء « خردادى » در زبان عربى براى تسميهء يك قسم بلور كوهى و ظروف ساخته شده از آن به كار رفته است . 4 پدر مؤلّف در اوايل قرن نهم / سوم ه . حاكم طبرستان ، در جنوب درياى قزوين ، بوده و بعضى از نواحى ديلم را كه پيش از او جزو