« موسيقى ذهن ، را لطيف و اخلاق را ملايم و جان را شاد و قلب را دلير و بخيل را بخشنده مىكند و با نبيذ غم توان فرسا را مىبرد و نشاط مىآورد و غم ميزدايد ، موسيقى بتنهايى نيز چنين مىكند فضيلت موسيقى بر سخن چون فضيلت سخن بر گنگى يا شفا بر مرض است ، شاعر گويد : « وقتى غمت بگيرد جز شراب و نغمهء ساز را بر آن مگمار . » آفرين بر خردمندى كه موسيقى را ابداع كرد و فيلسوفى كه آن را پديد آورد چه رازى را نمودار كرده و چه نهانى را آشكار كرده و چه هنرى به وجود آورده است و سوى چه فضيلتى راهبر شده است ، حقا يگانهء دهر خود بوده است . » رسم ملوك بود كه بآهنگ موسيقى ميخفتند كه طرب در جانشان روان شود .
ملوك عجم جز بآهنگ موسيقى ميخفتند كه طرب درجانشان روان شود .
ملوك عجم جز بآهنگ مطرب يا افسانهاى شيرين نمىخفتند . زن عرب كودك خود را به وقت گريستن خواب نميكند كه بيم دارد غم در تن او رخنه كند و در جانش بدود بلكه با او بازى مىكند و او را ميخنداند تا به حال مسرت بخواب رود و تنش رشد كند و رنگش و خونش صاف شود و عقلش روشن شود . كودك از موسيقى لذت ميبرد و گريهاش را بخنده مبدل مىكند . يحيى بن خالد بن برمك ميگفت و موسيقى آنست كه تو را بطرب آرد و برقصاند و بگرياند و متأثر كند و جز آن هر چه باشد رنج و بلاست . » معتمد گفت : « نكو گفتى و وصفى مفصل آوردى و امروز بازار موسيقى به پا كردى و عيد ساز گرفتى سخن تو چون لباس مزين است كه در آن سرخ و زرد و سبز و رنگهاى ديگر فراهم است ، صفت نغمهگر ماهر چيست ؟ » ابن خرداد به گفت : « اى امير مؤمنان نغمهگر ماهر كسى است كه بنفس خود مسلط باشد و با ظرافت از دستگاهى بدستگاهى رود و نغمههاى گوناگون آرد . » معتمد گفت : « طرب بر چند گونه است ؟ » گفت : « اى امير مؤمنان سه گونه است : طرب محرك كه نشاط آورد و جان را بشوراند و خصال خوب را برانگيزد ، و طربى غمانگيز كه از ياد ايام جوانى و شوق وطن و رثاى احباب خيزد ، و طربى كه مايهء صفاى جان
مروج الذهب ( فارسى ) — صفحة 620
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص٦٢٠