حيان كه در شيمى شهرت يافت . وى از اهل طرسوس بود و بدوران مهدى بمرد و كتابهاى بسيار درباره شيمى و فلزات و سنگها بجا نهاد كه فرنگان از آن فوائد بسيار گرفتند و هم در آنروزگار كوهن ، عطار يهودىنژاد بداروشناسى شهره شد و كتابهاى بسيار در اين فن نوشت كه مهمتر از همه كتاب صناعة الصيدله است كه گياهان داروئى را بدقت شرح داده و طريقه فراهم آوردن شربتها و معجونها و حبها را ياد كرده است .
دىبور گويد : " فيثاغورس معلم رياضيات عرب است و دلبستگى عربان برياضيات تا آنجا بود كه ميگفتند هيچكس بىخواندن حساب و هندسه و نجوم و موسيقى فيلسوف يا طبيب نميشود " بدوران عباسى عمران بن وضاح و شهاب بن كثير در حساب شهره شدند و حجاج بن ارطاة در مهندسى مهارت يافت و هم او بود كه طرح جامع بغداد را ريخت .
رياضيات با نجوم كه عربان بدوران امويان دلبسته آن بودند رابطه نزديك داشت و بدوران عباسى اول رواج بيشتر گرفت و منجمان بدربار نفوذ يافتند تا آنجا كه گويند وقتى خبر خروج نفس زكيه به منصور رسيد بيمناك شد و حارث منجم گفت " از چه بيم دارى به خدا اگر همه جهانرا بگيرد بيش از نود روز نماند " عباسيان در بسيارى كارها بر منجمان تكيه داشتند . ياقوت حموى ضمن سخن از بنيان بغداد گويد منصور سنگ بناى شهر را ننهاد مگر هنگاميكه ابو سهل بن نوبخت منجم گفت : بگفتهء نجوم آبادى بغداد بزرگ مىشود و دوران شكوه آن دراز خواهد بود .
از پيش گفتيم كه فضل بن سهل كه در نجوم دست داشت از پيش دريافته بود كه خلافت بمأمون ميرسد و بشمار خاصان وى درآمد تا خلافت يافت و وزارت به دو داد .
حسن بن سهل نيز از نجوم نكتهها ميدانست كه چند ماه پيش از قتل برادر به دو گفته بود كه فلان روز بحمام نرود . از جمله منجمان معروف دوران اول عباسى عبد الله بن سهل نوبخت بود كه بگفتهء قفطى انتخاب وقت براى بيعت امام رضا بمشورت او بود .
تاريخ الإسلام ( تاريخ سياسى اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 302
مساهمون: حسن ابراهيم حسن
ص٣٠٢