و " البيان و التبيين " است .
علوم عقلى
درباره علوم عقلى عربان ، نيكلسن را پندار چنانست كه ايشان همه علوم خويشرا از تمدن يونان گرفتهاند كه از دوران فتوحات اسكندر در مصر و سوريه و آسياى غربى رواج داشت زيرا وقتى در اواخر قرن پنجم ميلادى از اختلافات دينى مدرسهها درهم ريخت گروهى از دانشوران آن كه مطرود بودند رو بسوى ايران كردند و بدربار كسرى انوشيروان پناه بردند كه خسرو از آن پيش فيلسوفان افلاطونى جديد را كه امپراطور ژوستينيان بسبب بتپرستيشان از آتن برون كرده بود بگرمى پذيرفته بود و در جندىشاپور كه از شهر - هاى خوزستان بود دار العلمى پديد آورده بود كه اين دانشوران در آنجا پزشكى و فلسفه آموزند و آثار دار العلم انوشيروان در آن ديار تا هنگام ظهور عباسيان بجا بود . حران نيز بديار عراق از مراكز معتبر فرهنگ يونانى بود و حرانيان كه مذهب صابى داشتند عربى را روان و آسان تكلم ميكردند و بسيارى كتابها از زبانهاى بيگانه بهمت ايشان به زبان عربان آمد .
ترجمه
ترجمه كتاب به زبان عرب بدوران امويان رواجى نداشت . خالد - ابن يزيد بن معاويه نخستين كس بود كه طب و شيمى را به زبان عرب آورد . وى گروهى از يونانيان مقيم را بخواند و خواست تا بسيارى كتابهاى يونانى مصرى را كه از شيمى علمى سخن داشت براى او عربى كنند . وى بكوشش بود تا از راه شيمى طلاى مصنوعى بدست آرد . بدوران عبد الملك مروان دفتر هاى دولت را كه تا آن روز به فارسى و يونانى بود عربى كردند و ديوان مصر را نيز كه به زبان مصرى و يونانى بود به عربى بردند .
چون دولت عباسى بيامد رو به پارسيان داشت و عربان و پارسيان در پايتخت ايشان آميزش يافتند و خليفگان بدانستن علوم يونان و ايران راغب شدند . منصور