نخستين كسى كه بدوران عباسى در علوم شريعت چيزى نوشت مالك بود " الموطا " وى نخستين كتاب فقه است و كتاب " المدونه " مجموعهاى از تقريرات فقهى اوست كه بوسيله شاگردش اسد بن فرات نيشابورى فراهم آمده و سى و شش هزار مسئله فقه در آنست . مالك بحديث اعتماد بسيار داشت كه در محيط وى عالمان و محدثان فراوان بودند كه حديث از صحابه ميكردند و از سنت پيمبر ميراثى بزرگ داشتند كه مردم ديگر شهرها از آن محروم بودند .
از شاگردان معروف مالك محمد بن حسن ، فقيه عراق و يحياى ليثى ، فقيه اندلس بود و هم از شاگردان وى عبد الله بن حكم ، قاضى مصر بود و اسد بن فرات ، قاضى قيروان .
ابو عبد الله محمد بن ادريس شافعى معروفترين فقيه دوران اول بود كه بقدرت ابتكار و عقل نيرومند مذهبى در فقه پى افكند كه جامع عقل و نقل بود و نخستين كس بود كه از اصول فقه سخن گفت " وى دل به شيعهگرى داشت . يك روز در مجلسى كه يكى از خاندان ابو طالب آنجا بود گفت : " در جائى كه يكى از آنها باشد من سخن نكنم كه سخن حق آنهاست كه رياست و فضيلت از ايشان است " . گويند كه چون شافعى ميخواست حديث گويد وضو ميگرفت و بر صدر مجلس مىنشست و ريش به شانه ميزد و موقر مىنشست و ميگفت دوست دارم احترام حديث پيمبر را نگهدارم و جز با طهارت حديث نگويم " وى بسال 200 از عراق بمصر رفت و بسال 204 در آنجا بمرد . كتابهاى بسيار در فقه از او بماند كه كتاب مبسوط و كتاب " ام " از آن جمله است . كتاب اخير را در مصر بشاگردان خويش املا كرد و عدهاى از مشاهير قضا روايت از او ميكردهاند .
بگفتهء ابن خلكان شافعى فضائل بسيار داشت و همانند نداشت در معرفت كتاب خدا و حديث پيمبر و گفتار اصحاب و اقوال علما و گفتار عرب و لغت و شعر چنان بود كه هيچكس بپاى او نميرسيد تا آنجا كه اصمعى با آن مقام كه در ادب و نحو عرب
تاريخ الإسلام ( تاريخ سياسى اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 287
مساهمون: حسن ابراهيم حسن
ص٢٨٧