اما دشمنان متكلمان ايشان را بزندقه متهم كردند و گفتند : " اهل كلام زنديقانند . "
از جمله معروفترين متكلمان آنروزگار ابو الهذيل بود كه بسال 135 بزاد و بسال 235 بمرد . وى در جدل شهره بود خياط معتزلى درباره او گفته بود : در بيان و سخندانى يگانه عصر خويش بود . احمد بن يحيى كه از پيشوايان شيعه زيدى بود گفته بود از جاحظ و ابو الهذيل سخنورترى نديدم ، ابو الهذيل در مناظره استادتر بود وى را بمجلسى ديدم كه در گفتار خويش سيصد شعر شاهد آورد . " قوت استدلال ابو الهذيل چنان بود كه ميگفتند سه هزار كس بدست وى ايمان آوردهاند . وى همه زندگى خويش را ببحث و مناظره با زنديقان و مانويان و زردشتيان گذرانيد . ابو الهذيل قوت بيان و فصاحت و وسعت اطلاع داشت و از اشتغال بفلسفه يونان نيز فايدهها برد . نظام معتزلى كه با وى در فلسفه مناظره كرده بود ميگفت : " پنداشتم كه همه عمر بفلسفه سرگرم بوده است . " دى بور گويد : " وى متكلمى مشهور بود و از جمله نخستين كسانى بود كه بفلسفه مجال دادند در نظريات كلامى ايشان اثر كند . "
نحو
علم نحو در بصره و كوفه پديد آمد . اين دو شهر بقرن اول هجرى جزو معتبرترين مراكز فرهنگى اسلام بود كه كلام و فقه در آنجا پديد آمد و مكتب نحو و لغت سر و سامان گرفت .
درين دو شهر مردمان بودند از قبايل مختلف عرب كه لهجههاى گوناگون داشتند و نيز گروهى بسيار از صنعتگران و موالى فارسىزبان كه از اختلاط ايشان با عربان كلمات و عبارات عرب از نظم خويش بگشت و بتباهى كشيد و لازم بود قانونى براى حفظ زبان پديد آيد تا قرآن كريم دچار تحريف نشود . ابو الاسود دوئلى نخستين كس بود كه بدوران امويان بگفتگو از نحو پرداخت . گويند وى اصول اين علم را از على ابن ابيطالب آموخت .
در حقيقت بنياد مكتب بصره را كه قديمتر و مشهورتر از مكتب كوفه بود ابو الاسود