را كه از منبع يهود است نقل مىكند اما بىقيد و شرط بدان تسليم نميشود .
در عصر اول عباسى معتزليان بتفسير مأمور مقيد نبودند و در اين زمينه بر عقل خويش تكيه داشتند و براى سست كردن آراى مخالفان كوشش بسيار ميكردند و بعضى آيات قرآن را چنان تفسير ميكردند كه با مبادى عقليشان سازگار بود بگفته گلدزهر " روش معتزليان كه مخالف بعضى عقايد دينى رايج بود اين نوفكران را كه بر عقل تكيه داشتند از گروه پرهيزگاران دقيق جدا كرد . اين بدوران اول بود و پس از آن معتزليان با صراحت تمام با نظريات رايج مخالفت ميكردند . "
در نتيجه اختلافى كه ميان معتزليان و اهل حديث پديد شد معتزليان ناچار بودند اساس تعليمات خويشرا بر قرآن مجيد نهند و نيز در وهن دلايل مخالفان دلايل از قرآن بيارند و اين كار بوسيله تفسير ماهرانه قرآن انجام ميگرفت . گلدزهر طريقه معتزليان را در تفسير قرآن و تكيه بر عقل در كشف حقايق دينى نكو ميشمارد كه آنها با خرافات و افكارى كه مخالف طبيعت اشيا بود و بعقايد دينى آميخته بود مبارزه ميكردند .
معروفترين تفسير معتزليان تفسير ابو بكر اصم متوفى بسال 240 و تفسير ابن جرو اسدى متوفى بسال 378 است گويند وى در تفسير بسمله صد و بيست وجه بقلم آورده بود .
قرآن كريم منبع غالب علومى بود كه مسلمانان بروزگار عباسيان بدان مشغول بودند عالمان نحو در عبارات قرآن مايه كافى براى استنباط قواعد نحو مييافتند دقت در فنون اعراب كه در حقيقت تمرين نحو است براى تفسير قرآن و حل مشكلات آن فرصتى ميداد تا آنجا كه بعضى علماى فن اعراب چون كسائى و مبرد و فرا و خلف نحوى كتابهايى با عنوان " معانى القرآن " داشتند . فقيهان نيز مايه از قرآن ميگرفتند و در مذاهب مختلف فقه كتابها داشتند كه عنوان آن " احكام القرآن " بود كه شافعى و ابو بكر رازى و كلبى و يحيى بن اكثم از آن جمله بودند . مورخان نيز در تفسير آيات تاريخى قرآن و ارتباط آن با تاريخ ملل ديگر نكتهها داشتند . قرآن كريم بىگفتگو از منابع مهم تاريخ
تاريخ الإسلام ( تاريخ سياسى اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 283
مساهمون: حسن ابراهيم حسن
ص٢٨٣