انتقام ميگرفت و از كارهاى دولتى دورشان ميكرد و كانون تفرقه هميشه مشتعل بود .
از خليفگان اموى نخست معاويه بود كه روش خلافت موروثى را پديد آورد ، مروان - ابن حكم نخستين كس بود كه دو وليعهد معين كرد و براى دو كس از فرزندان خويش بيعت گرفت كه يكى پس از ديگرى عهدهدار خلافت شوند . عبد الملك مروان وصيت پدر را محترم نداشت اما روش او را متبع داشت ، ميخواست برادر خويش عبد العزيز را از وليعهدى خلع كند و دو فرزند خود وليد و سليمان را بولايتعهد برگزيند اما مرگ عبد العزيز اين مشگل را از پيش برداشت و بخلع وى حاجت نيفتاد . وليد بن عبد الملك نيز در اين طريقه غلط كه تخم رقابت و كينه را در خاندان اموى افشانده بود از پدر خويش تبعيت كرد كه ميخواست برادر خود سليمانرا خلع كند و فرزند خود عبد العزيز را بجاى او نصب كند ؛ اما در اين كار توفيق نيافت و چون خلافت بسليمان رسيد از كسانى كه در كار خلع وى با وليد همداستانى كرده بودند به سختى انتقام كشيد . از جمله كسانى كه در معرض انتقامجوئى وى قرار گرفتند محمد بن قاسم بود كه سند را براى امويان گشود و هم قتيبة بن مسلم كه ماوراء النهر را باطاعت ايشان آورده بود . حجاج بن يوسف كه او نيز در گناه موافقت با خلع سليمان شريك بود پيش از خلافت وى بمرد اما سليمان از خاندان وى ببدترين وضعى انتقام گرفت .
تعصب قبايل نيز كه در دوران اسلام و زير نفوذ تعليمات آن سستى گرفته بود و از سوء سياست امويان با قوتى تازه آشكار ميشد از عوامل ضعف و سقوط دولت اموى بود .
چنان كه ميدانيم پيش از بعثت رسول اكرم قبايل مختلف عرب از تعصب قبيله سرشار بودند ، اسلام برضد تعصب قبيله و ايجاد وحدت و الفت ميان همه مسلمانان كوششهاى بسيار كرد كه جامعه اسلامى را جانشين جامعه قبايلى كند و قبايل عرب كه در تعليمات اسلام عرصه و هدف تازهاى يافته بودند برشته وحدت دينى پيوستند و از قبايل مختلف كه تا ديروز دشمن يكديگر بودند جامعهاى بزرگ و نيرومند بوجود آمد .
تاريخ الإسلام ( تاريخ سياسى اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 27
مساهمون: حسن ابراهيم حسن
ص٢٧