عبد الوهاب پاشا گويد : بصره دروازه بزرگ بغداد و مدخل دجله بوده و همه كالاهايى كه از اطراف جهان به بغداد ميبردند در آنجا فراوان بود كه كاروانها از هر سو رو بسوى بصره داشتند و مردم مغرب و مشرق از شهرهاى ناشناس چين تا دل صحراى بزرگ آفريقا بدانجا ميشدند و آبادى آن بزرگ شد و كارگاهها و مصنوعات فزونى گرفت و مركز ارتباط عرب و غير عرب شد و شايستهء عنوان قبة الاسلام كه عمر بدان داده بود .
راه كاروانرو بزرگ كه حاجيان سوريه طى ميكردند از دريا دور بود كه از مشرق نهر اردن و بيرون فلسطين ميگذشت معذلك مسلمانان به زيارت مسجد اقصى و قبر ابراهيم خليل در بيت المقدس علاقه فراوان داشتند و بسيارى از آنها از پس اداى حج به زيارت بيت المقدس ميشتافتند و با زايران مسيحى كه از ديار عرب آمده بودند يك جا ميشدند و اين براى بازرگانان فرصتى كمنظير بود كه داد و ستد كنند . هر سال يك بار در نيمه سپتامبر در بيت المقدس بازارى بزرگ به پا ميشد و بازرگانان از ملل مختلف بدان رو ميكردند و بيشترشان در دمشق كه محل تلاقى راههاى معتبر بود فراهم ميشدند و از پس انجام حج پراكنده ميشدند و اين رفت و آمد ، بازارهاى دمشق را از كالاى همه جا پر كرده بود و چون شهرهاى ساحلى مانند طرابلس و بيروت و صور و عكابا بازار بزرگ دمشق چند روز بيشتر فاصله نداشت باحتمال قوى لوازم خويشرا از آنجا ميخريد و مازاد كالا بدان ميداد . راه معتبر ديگرى نيز بود كه بسوريه ميرفت . اين راه فرات بود كه از خليج فارس آغاز ميشد و به جائى ميرسيد كه تا درياى مديترانه چندان فاصله نداشت .
در شهرهاى شام بازارهاى بسيار بود كه از دو سوى خيابانها دكانها پيوسته بود و هر گروه از بازرگانان در ناحيهاى از بازار مقام داشتند بازرگانان غريبسراها داشتند كه نظير بازارها بود با اين تفاوت كه دو طبقه بود و در و دربان داشت . طبقهء
تاريخ الإسلام ( تاريخ سياسى اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 269
مساهمون: حسن ابراهيم حسن
ص٢٦٩