آن را مقياس كند . غوث بن سليمان بدوران خلافت منصور نخستين كس بود كه در مصر نهانى از احوال شاهدان پرسيد از آنرو كه بدوران وى شهادت دروغ فراوان بود . ابن فضاله قاضى آن عصر مردى را بنام مامور تحقيق معين كرده بود كه كار وى اطلاع از حال شاهدان بود . عمرى كه بسال 185 از جانب رشيد قضاى مصر يافت نام شاهدان را بدفترى ثبت كرد و قاضيان ديگر پيروى او كردند . عيسى بن منكدر كه بسال 212 قضاى مصر يافت چنان بتحقيق از حال شهود دلبسته بود كه شبانه ناشناس و سرپوشيده در راهها ميرفت تا از حال و كار ايشان پرسد . در فرمان خاص قاضى كه در كتاب الخراج قدامة ابن جعفر هست اين نكته را مىبينيم . در آنروزگار اطمينان از كار شاهدان و جستجو از عدالت و كنجكاوى از احوال نهانشان مهمترين وظيفه قاضى بوده است .
بعضى قاضيان دوران عباسى در كار قضاى مصر اصلاحاتى كردند . غوث كه از سال 135 تا 140 قضاى مصر داشت بسيارى معايب را از پيش برداشت كه مهمتر از همه شهادت دروغ بود كه وى در نهان احوال شاهدان را ميپرسيد و اگر از پارسائى و نيك رفتاريشان اطمينان مييافت شهادتشان را ميپذيرفت . بگفتهء كندى وى از همه مردم بروش و دقايق قضا واقفتر بود و در احكام خويش عادل و معتدل بود ، عدالت وى بدانجا رسيد كه مهدى خليفه را با زنى كه بشكايت از او آمده بود برابر گرفت يعنى مردى را كه خليفه از جانب خويش به مجلس قضا فرستاده بود با مدعى كه بحقيقت مدعى خليفه بود يكسان گرفت .
ابن خزيمه كه از 144 تا 154 قضاى مصر داشت چنان امين و پاكنهاد بود كه اگر روزى به شستشوى لباس يا تشييع جنازهاى از كار قضا غايب بود حقوق آن روز را نميگرفت قاضيان آنروزگار باقتداى پيمبر از تكلف دور بودند و كارهاى خويش را شخصا انجام ميدادند . ابو عبد الله بن لهيعه كه از 154 تا 164 منصب قضاى مصر داشت نخستين بار براى تحقيق رؤيت هلال به مجلس نشست .
مفضل بن فضاله كه از 168 تا 177 دو بار قاضى مصر شد در وضع قضا تغييرات
تاريخ الإسلام ( تاريخ سياسى اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 254
مساهمون: حسن ابراهيم حسن
ص٢٥٤