اما خمس اموال ديگر كه بخزانه ميرسيد به حساب نميآمد . "
ابن حوقل گويد كه عبد الرحمن ناصر تا سال 340 بيست مليون دينار ذخيره كرده بود و بدوران وى هيچ سلطان ديگر بجز ابو تغلب حمدانى چنين ذخيره گزافى نداشت .
بيت المال اندلس خاص درآمد اوقاف بود و محل آن مسجد بزرگ قرطبه بود و بر مؤسسات مذهبى نظارت داشت و مقررى مستخدمان مساجد را ميداد و در مكانهاى خاص صدقه توزيع ميكرد نظارت بيت المال به عهده قاضى قاضيان بود كه بخويشتن يا بوسيله نايبان خويش زير نظر خليفه بدين مهم قيام ميكرد و در واقع چيزى نظير وزارت اوقاف يا وزارت امور اجتماعى دوران ما بود .
خزانه خاص رئيس دولت زير نظر يكى بنام " دايهدار " بود كه بر درآمد و زمين - هاى خليفه نظارت داشت و آن را بكسان ميداد تا زراعت كنند و سهم خليفه را بدهند و چيزى براى خود نگاهدارند .
قضا
بدوران اول عباسى سازمان قضائى تغيير بسيار يافت كه از پيدايش چهار مذهب فقه روح اجتهاد سستى گرفت و قاضى حكم خويش را طبق يكى از چهار مذهب ميداد . قاضى عراق به مذهب ابو حنيفه حكم ميداد و قاضى شام و مغرب احكام خود را با مذهب مالك تطبيق ميكرد در مصر مذهب شافعى متبع بود و اگر دو طرف دعوى بر مذهب رايج ديار نبودند قاضى يكى را نيابت ميداد تا باقتضاى مذهب ايشان حكم كند .
خليفگان عباسى پيوسته بصدد بودند قاضيان را پيرو مقاصد خويش كنند تا اعمال - شان رنگ شريعت گيرد تا آنجا كه بسيارى فقيهان عصر از تصدى قضا بيمناك بودند كه مبادا خليفه به فتواى بر خلاف شريعت وادارشان كند بدوران منصور ابو حنيفه نعمان از تصدى قضا عذر خواست و گفت " از خدا بترس و امانت خويش را جز به كسى كه از خدا ترسد مسپار به خدا كه من به حالت آرامش از خطا مصون نيستم چه رسد به حال خشم " .