لرزش پيدا مىكند ، مثل اين كه تيغهء زبان با حرف راء مىلرزد « 1 » . اين حالت هنگام مشدّد بودن آن آشكارتر است . هنگام قرائت بايد تكرير « راء » را آشكار نكرد . جريان يافتن صداى راء به سبب صفات تكرير و انحراف آن به سوى لام است و به اين سبب همانند حروف رخوت است .
24 - حروف « غنّه » :
دو حرف است ، نون و ميم ساكن . اين دو حرف را غنّوى ناميدهاند ؛ زيرا صداى آنها هنگام تلفظ از فضاى بينى خارج مىشود . پس غنّه موجب يك نوع زيادتى براى اين دو حرف است . تنوين نيز غنّه دارد .
25 - حروف « انحراف » :
انحراف صفت دو حرف راء و لام است ، براى اين كه اين دو حرف از مخرج و از صفت خود خارج شده و به مخرج و صفت ديگرى ملحق مىشود .
لام از حروف رخوت است ، ولى زبان و صدا در آن به طرف « شدّت » منحرف مىشود ، بنابر اين ، هنگام تلفظ ، جلو صدا نه به شدت گرفته مىشود و نه مانند حروف رخوت تمام صدا به خارج جريان مىيابد . بنابر اين ، بين اين دو صفت است « 2 » . امّا راء از مخرج نون كه نزديكترين مخرج به راء است به مخرج لام انحراف مىيابد كه دور تر از نون است و به اين سبب داراى صفت « انحراف » است .
هامش
( 1 ) . سرّ الصناعه ، ص 72 و ابراز المعانى ، ص 752 .
هنگام تلفظ راء تيغهء زبان دو تا سه بار به لثهء دندانهاى پيشين بالا برخورد مىكند . راء را از آواهاى متوسط شمردهاند ، براى اين كه هوا در آن مانند آواهاى داراى شدّت ، در مخرج خود كاملا حبس نمىشود و مانند آواهاى داراى رخوت ، هوا دائما خارج نمىشود بلكه تقطيع شده خارج مىشود ( دكتر انيس ، الاصوات اللغويه ، ص 55 ؛ دكتر بشر ، الاصوات ، ص 129 ؛ دكتر احمد مختار ، دراسة الصوت اللغوى ، ص 271 ) .
( 2 ) . هنگام تلفظ لام ، زبان جلوى عبور هوا را از محلّ لثه مىگيرد و هوا از دو طرف دهان خارج مىشود . اين آوايى متوسط است كه صفت شدت داشته و مانع عبور هواست ، ولى مانند آواى داراى شدت ، هوا يك باره خارج نمىشود ، بلكه از دو طرف دهان مانند آواى داراى رخوت خارج مىگردد . ابن جنّى فقط لام را داراى صفت « انحراف » مىداند ( سرّ الصناعه ، ص 72 ) .
ابو شامه در ابراز المعانى ، ص 54 مىگويد : « بيشتر اهل قلم از نحويان و قاريان ، تنها « لام » را با صفت انحراف توصيف نمودهاند » .