10 - حروف « هوائى » :
همان حروف « جوفى » است كه شرح آن گذشت « 1 » .
فصل دوم - صفات حروف و اسباب آن
« 2 »
1 - حروف « مهموس » :
ده حرف است كه در اين عبارت جمع شده است : « سكت فحثه شخص » . تعريف حرف مهموس : حرفى است كه به سبب ضعيف بودن حرف و ضعف استقرار آن بر مخرج ، هنگام تلفظ ، نفس با آن جريان مىيابد . حرف مهموس ضعيفتر از مجهور است . برخى از حروف مهموس ضعيفتر از ديگر حروف مهموس است ؛ مثلا صاد و خاء قوىتر از حروف مهموس ديگر است ؛ چون صاد داراى صفات قوّت ، مانند اطباق ، صفير و استعلاست ، و در خاء صفت استعلا جريان دارد .
اين حروف مهموس ناميده شدهاند ، زيرا « همس » ؛ يعنى صداى آهسته و ضعيف ، خداوند در قرآن فرمود :
فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً
« 3 » ( طه ، آيهء 108 ) . همچنين گفتهاند :
همس يعنى صداى قدمها ، « 4 » و از اين قبيل است گفتار « أبو زبيد » « 5 » كه دربارهء شير
هامش
( 1 ) . العين ، ج 1 ، ص 64 ، 65 و الرعايه ، ص 116 . آن چه خليل بن احمد دربارهء حروف سه گانهء بالا گفته است از ديدگاه پژوهشهاى آوا شناسى جديد ، صحيح و دقيق است ؛ زيرا حروف مدّى هنگام تلفّظ ، مكان و موضع معينى در دستگاه تكلم ندارند تا به آن نسبت داده شوند ، بلكه از فضاى دهان تلفظ مىشوند . امّا همزه داراى مخرج است و آن انتهاى حلق يا حنجره است ( ر . ك : دكتر كمال بشر ، الاصوات ، ص 77 و 112 ) .
( 2 ) . ر . ك : به بحث صفات حروف در اين كتابها : الكتاب ، ج 2 ، ص 405 - 406 ؛ المقتضب ، ج 1 ، ص 194 - 196 ، جمهرة اللغه ، ج 1 ، ص 8 ؛ سرّ الصناعه ، ج 1 ، ص 68 - 75 ؛ شرح المفصّل ، ج 10 ، ص 128 - 131 ؛ النّشر ، ج 1 ، ص 202 - 205 و لطائف الاشارات ، ص 196 - 204 . همچنين از الرّعايه ، نوشته مكّى ، ص 92 - 113 فايده برده است .
( 3 ) . و جز صدايى آهسته نمىشنوى . م .
( 4 ) . ر . ك : تفسير قرطبى ، ج 11 ، ص 247 .
( 5 ) . در نسخههاى « س » و « ق » و ابراز المعانى ، ص 751 و لطائف الاشارات ، ص 197 ، آمده است : قول أبى زيد ، و در نسخهء « ط » قول ابن زئيد نوشته شده است ، ولى آن چه در نسخهء « د » آمده ، صحيح است ؛ يعنى « أبو زبيد » . او حرملة بن منذر ، شاعر مخضرم است و در مسلمان بودن او اختلاف است ( ر . ك : طبقات فحول الشعراء ، ابن سلام ، ص 593 ) .