القاب ( نامهاى ) حروف و اسباب آن
« 1 »
فصل اوّل - القاب و نامهاى حروف
حروف ده نام و لقب دارد كه خليل بن احمد در اوّل كتابش « العين » « 2 » اين نام گذارى را ذكر نموده است :
1 - حروف حلقى
: كه شش حرف است : همزه ، هاء ، حاء ، عين ، خاء و غين « 3 » . اين حروف از حلق خارج مىشوند ، به همين جهت آنها را به موضعى كه از آن خارج مىگردند ، نسبت داده است . خليل بن احمد الف را با حروف حلقى ذكر نكرده است ؛ زيرا الف از فضاى دهان خارج شده و به انتهاى حلق متصل مىشود « 4 » .
2 - حروف « لهوى »
: دو حرف قاف و كاف « 5 » لهوى است ؛ زيرا به لهات ( زبان كوچك )
هامش
( 1 ) . دانشمندان زبان عربى ، مانند خليل ، سيبويه ، ابن جنّى و ديگران از مخارج حروف و صفات آن سخن گفتهاند . مكّى در الرّعايه ، ص 91 - 116 بابى آورده كه از صفات حروف ، القاب و سبب نام گذاريش سخن گفته است . مكّى ابتدا از صفات بحث كرده است . نزد او حروف 34 صفت دارد . آن گاه از القابى سخن به ميان آورده كه آنها را از مخارج حروف گرفته است .
مؤلف در اين جا از مكّى تأثير پذيرفته و بر نظريات او تكيه كرده است ، ولى القاب را قبل از صفات بحث كرده است . در اين جا به پاورقىهايى بر نامهاى مخارج و صفات اكتفا مىشود . به اميد آن كه در بخش بعدى براى هر يك از آواها - على حدّه - پاورقىهايى ارائه شود .
( 2 ) . العين ، ج 1 ، ص 65 و الرّعايه ، ص 113 - 116 .
( 3 ) . در نسخهء « ط » به اين ترتيب آمده است : عين ، حاء ، غين و خاء .
( 4 ) . العين : ج 1 ، ص 58 ، 64 ، 65 ؛ الكتاب ، ج 2 ، ص 405 و سرّ الصناعه ، ص 52 .
( 5 ) . العين ، ج 1 ، ص 65 و الرّعايه ، ص 113 . در صفحات آينده ، مؤلف هر يك از اين دو آوا را از