3 - حروف شدّت
: هشت حرف است كه در اين عبارت جمع شده است : « أجدت كقطب » .
تعريف حرف شديد : حرفى است كه به سبب موضع تلفظش به حدّى شدّت و قوت دارد كه هنگام تلفظ ، مانع جريان يافتن صداى حرف مىشود . شدت از علايم قوّت حرف است . اگر صفت شدت با جهر ، اطباق و استعلا همراه باشد ، نشان دهندهء نهايت قوت است . بنابر اين ، اگر دو صفت يا بيشتر ، از اين صفات در حرفى جمع شود ، نهايت قوّت حرف را مىرساند ؛ مانند حرف طاء كه داراى جهر ، شدّت ، اطباق و استعلاست « 1 » .
جهر ، شدت ، اطباق ، صفير و استعلا از علايم قوّت حرف است و همس ، رخاوت و خفاء از علايم ضعف حرف است . همانطور كه گفته شد سخت ادا شدن حرف از مخرجش سبب صفت شدت است كه مانع جريان يافتن صداى حرف مىشود ؛ مثلا هنگام تلفظ حرف شديد « اج » يا « ات » با جيم و تاء ، نفس جريان نمىيابد ، ساير حروف شديد نيز چنين است .
4 - حروف « رخوت » :
غير از حروف شديد و حروف « لم يروّعنا » « 2 » ، سيزده حرف [ باقى مانده الفباى عربى ] داراى رخوت است .
تعريف رخوت : حرفى است كه هنگام تلفظ ، استقرارش در مخرج ضعيف است ، به اين سبب صداى حرف جريان مىيابد . حرف داراى رخوت نسبت به حرف داراى شدت ضعيف است ، از اين رو ، هنگام تلفظ س و ش « اس » ، « اش » نفس و صدا هر دو جريان پيدا مىكند . ساير حروف رخوت نيز چنين هستند . علت نام گذارى « رخوت » اين است
هامش
نيستند كه در جاى خود از آن سخن خواهيم گفت . براى تفصيل اين موضوع ، ر . ك : دكتر ابراهيم انيس ، الاصوات اللغوية ، ص 88 - 93 ، كه گفتار « شاده » يكى از مستشرقين آواشناس را در اين موضوع نقل كرده است . دكتر بشر ، الاصوات ، ص 88 و محمد الانطاكى ، الوجيز فى فقه اللغه ، ص 200 به بعد .
( 1 ) . در نسخهء « ط » كلمهء « صفير » اضافه شده ، در حالى كه خطاست ؛ زيرا طاء صفت صفير ندارد .
( 2 ) . اين حروف را دانشمندان زبان عربى حروف « متوسطه » ناميدهاند . زبان شناسان جديد با اين نظر - جز در حرف « عين » - موافق هستند و آنها را بين شدت و رخوت مىدانند .