سروده است :
فباتوا يدلجون و بات يسرى * بصير بالدّجى هاد هموس
« 1 »
2 - حروف « مجهور » :
اين حروف قوىتر از حروف مهموس هستند . برخى از حروف مجهور به سبب قوّتى كه دارند ، قوىتر از ديگر حروف مجهور هستند . غير از حروف مهموس ، بقيهء حروف صفت جهر دارند .
تعريف حرف مجهور : حرف قويّى را گويند كه هنگام تلفظ ، قوّت آن و استقرار قوى آن بر موضع خروجش ، مانع جريان نفس با آن مىشود . امّا لقب جهر به آن دادهاند ؛ زيرا به آواى شديد و قوى جهر گويند و صدا در اين حروف آشكار مىشود « 2 » .
هامش
( 1 ) . ترجمه شعر : آنها در تاريكى شب مىرفتند و او هم در تاريكى شب مىرفت . آگاه به تاريكىها ، آشنا به راه و آهسته مىرفت .
( 2 ) . هنگام تلفظ اين حروف ، هوا از ششها به طرف حنجره جريان مىيابد . در حنجره دو تار صوتى است كه مانند دو لب به صورت افقى از پشت تا جلو حنجره امتداد دارد . و در قسمت جلو حنجره در ناحيهء « سيب آدم » به يك ديگر مىرسند . شكاف بين تارهاى صوتى را « چاكناى » ناميدهاند . هنگام عبور هوا از تارهاى صوتى ، آنها به هم نزديك شده و چاكناى منقبض مىشود ، در اين حالت تارهاى صوتى به ارتعاش و جنبش در مىآيند كه در آواشناسى جديد ( جهر ) نام دارد . هنگامى كه چاكناى باز بوده و تارهاى صوتى از يك ديگر دور باشند ، تارهاى صوتى جنبش و ارتعاش واضحى ندارند ، در اين حالت آوا را « مهموس » نامند ( ر . ك : دكتر انيس الاصوات اللغويه ، ص 18 ، 20 و دكتر احمد مختار ، دراسة الصوت ، ص 106 ) .
امّا نزد زبانشناسان قديم حرف مجهور عبارت است از : حرفى كه بيشترين تكيه و استقرار را در موضع خود دارد و تا پايان استقرار حرف بر موضعش جريان صدا ، مانع جريان نفس مىشود و مهموس : حرفى است كه كمترين تكيه و استقرار را در موضع خود دارد . از اين رو ، نفس با آن جريان پيدا مىكند ( الكتاب ، ج 2 ، ص 405 ) . علماى زبان عربى مكررا عبارت سيبويه را آوردهاند ، بدون اين كه توضيحى براى عبارت « بيشترين تكيه و استقرار و كمترين تكيه » بياورند .
آوا شناسان جديد - عرب و غير عرب - هنگامى كه با تقسيم آواها به وسيلهء سيبويه برخورد كردند و ديدند كه با نظريات جديد تفاوت چندانى ندارد ، اين سؤال بر ايشان مطرح شد كه آيا زبان شناسان كهن عرب همانند آواشناسان جديد صفات جهر و همس را شناختهاند يا نه ؟
كوشيدند كه كلام سيبويه را بنا به اعتقاد و ديدگاههاى خود تفسير كنند . از ميان آواهايى كه سيبويه آنها را مجهور شمرده است همزه ، طاء و قاف است كه آواشناسان در اين مورد با او موافق