فصل دوم - حروف « مدّولين » و « حركات »
« 1 » نحويان در زمينهء حركات سه گانهء ضمّه ، كسره و فتحه اختلاف نظر دارند كه آيا حركات از حروف مدّ و لين ( الف ، واو و ياء ) گرفته شده و يا حروف مدّولين از حركات اخذ شده است .
اكثر نحويان گفتهاند : حركات سه گانه از حروف سه گانه اخذ شدهاند ؛ ضمّه از واو ،
هامش
( 1 ) . مؤلف ، اين فصل را از الرّعايه ، ص 81 - 84 نقل كرده است . در اين جا برخى از نظريات نحويان در اين مسأله ارائه مىشود .
سيبويه در الكتاب ، ج 2 ، ص 315 آورده است : خليل بن احمد گمان كرده است كه فتحه ، ضمّه و كسره زايد هستند و به حرف ملحق مىشوند تا به اين وسيله گفتار حاصل شود ، ولى « بناء » همان سكونى است كه در آن زيادتى نيست . پس فتحه از الف ، كسره از ياء و ضمّه از واو است . . . .
سيرافى در حاشيهء صفحهء ياد شده مىنويسد : يعنى فتحه زايد بر حرف بوده و مخرج آن مخرج الف است ، و همين طور كسره از مخرج ياء و ضمّه از مخرج واو است . برخى از نحويان گفتهاند :
فتحه جزيى از الف است و . . . به دليل اين كه وقتى ما مثلا ضمّه را اشباع كرديم تبديل به واو مىشود ، مثل زيدو ، و به اين دليل سيبويه هنگامى كه از الف ، واو و ياء ياد مىكند مىگويد : گفتار آدمى از آنها و يا بعضى از آنها خالى نيست .
ابن جنّى در سرّ الصناعه ، ص 19 ، 20 از اين مسئله اين گونه بحث كرده است : حركات بخشى از حروف « مدّولين » است كه عبارتند از : الف ، ياء و واو . همانطور كه اين حروف سه تا هستند حركات نيز سه تا هستند : فتحه ، كسره و ضمه . فتحه بخشى از الف ، كسره بخشى از ياء و ضمّه بخشى از واو . . . دليل اين كه حركات ، بخشى از حروف مدّولين هستند اين است كه وقتى يكى از آنها اشباع گردد ، حرفى كه آن حركت بخشى از آن است توليد مىشود ؛ به عنوان مثال هنگامى كه فتحهء عين « عمر » اشباع شود بعد از آن الف توليد شده و عمر به ( عامر ) تبديل مىشود . . . به اين جهت اگر حركات بخشى از حروف مدّولين نبود از آنها سرچشمه نمىگرفت و حركات تابعى از حروف مدّولين نبود .
در اين كه فرقى بين حركت و حرف مد نيست جز در مقدار كميّت هوا ، آواشناسى جديد با ابن جنّى موافق است . بنابر اين ، بحث از اين كه كدام يك قبل از ديگرى است و كدام را از ديگرى گرفتهاند سودى ندارد ؛ زيرا همان گونه كه ذكر شد از ناحيهء آوايى فرقى بين آنها نيست ، جز اين كه با حركات كشيده يا حروف مد ، كميت هوا بيشتر از حركات كوتاه است . ( الاصوات اللغويه ، دكتر ابراهيم انيس ، ص 39 ) .