بخش ششم گفتارى دربارهء حركات و حروف
مقدمه
« 1 » هر يك از حروف بيست و نه گانه را به سبب اختلاف تلفظ آنها ، حرف ناميدهاند ؛ زيرا هر حرفى « طرف » كلمه در اوّل و آخر آن است . طرف هر چيز ، كناره و لبهء ابتدايى و انتهايى آن است . به همين جهت كمترين عدد حروف اصلّى در اسم و فعل سه حرف است : حروف دو طرف و وسط .
حروف عوامل را حروف ناميدهاند ؛ زيرا موجب پيوند و پيوستگى اسم و فعل است ، پس حروف عوامل طرف و كناره ، براى هر يك از آن دو است ، انتها براى كلمهء اوّل و ابتدا براى آخر . « طرفا الشىء » ؛ يعنى دو طرف و مرز آن از ابتدا و انتهاى آن . و از اين قبيل است ، قول خداوند :
وَ أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ
« 2 » ( هود ، آيهء 114 ) ؛ يعنى اوّل و آخر روز « 3 » .
فصل اوّل - حروف و حركات و ارتباط آنها
« 4 » در مورد اين كه كدام يك از حرف يا حركت قبل از ديگرى وجود داشته و يا اين كه
هامش
( 1 ) . اين مقدمه در كتاب الرّعاية ، ص 72 آمده است .
( 2 ) . و در دو طرف روز ( اوّل و آخر آن ) نماز را بر پا دارم .
( 3 ) . ر . ك : تفسير قرطبى ، ج 9 ، ص 109 .
( 4 ) . از اين فصل ، در كتاب الرّعايه ، ص 77 زير عنوان « باب معرفة ما السابق من الحروف و الحركات ( و علل ذلك ) » چرا حروفش تغيير يافته است ؟ سخن به ميان آمده است . همچنين قسطلانى در لطائف الاشارات ، ج 1 ، ص 186 به اين موضوع پرداخته است و آن را با اضافاتى خلاصهء اين فصل كتاب التمهيد دانسته است . ابن جنّى از اين مسئله در سرّ الصناعه ، ج 1 ، ص 32 - 37 ، و الخصائص ، ج 2 ، ص 321 - 327 سخن گفته است .