( يوسف ، آيهء 108 ) ، و
أَرِنِي أَنْظُرْ
( اعراف ، آيهء 143 ) و
أُفْرِغْ عَلَيْهِ
( كهف ، آيهء 96 ) .
چه بسا كسى بپرسد الف در « أدعوا » مفتوح بوده و در « افرغ » مضموم است ، در حالى كه هر دو يك نوع الف هستند ؟
پاسخ اين است ، هنگامى كه ماضى ، فعل سه حرفى باشد ، الف آن مفتوح است ، « 1 » ولى اگر فعل مجهول باشد ، الف آن مضموم است ، خواه حروف آن كم باشد يا زياد ؛ مانند « انظر » و « أفرغ » .
نوع پنجم - الف استفهام « 2 » :
اين الف با آمدن « أم » بعد از آن شناخته مىشود كه مىتوان به جاى آن كلمهء « هل » قرار داد ؛ مانند
أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ
( سبأ ، آيهء 8 ) ،
أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ
( منافقون ، آيهء 6 ) و شبيه اين مثالها . الف استفهام هميشه مفتوح است . اصل در اين مثالها ، « أ افترى » و « أ استغفرت » ، است . الف دوم چون الف وصل است ، حذف شده است . در مثالهاى مذكور همزهء استفهام را مدّ نمىدهند ، بر خلاف مواردى ؛ مثل
آلذَّكَرَيْنِ
( انعام ، آيهء 143 ) ، « آللّه » ( يونس ، آيهء 59 ) و مانند آن كه مدّ مىدهند ، زيرا الف استفهام و خبر هر دو مفتوح است . بنابر اين ، الف استفهام را مدّ مىدهند تا از خبر متمايز شود . ولى در « أفترى » و مانند آن همزهء استفهام مفتوح و همزهء خبر مكسور است و تفاوت آنها به فتحه و كسره است . امّا در « الذّكرين ، آللّه » به مدّ و قصر است « 3 » .
هامش
( 1 ) . در نسخهء « ط » نوشته شده است : الف آن مفتوح است ، ولى اگر ماضى آن چهار حرفى باشد الف مضموم است . اين عبارت صحيح است ، ولى تنها در نسخهء « ط » آمده است . ابن هشام در شرح قطر النّدى ، ص 34 در مورد حركت اوّل فعل مضارع گفته است : اگر ماضى آن چهار حرفى باشد ( اعم از حروف اصلّى يا با حروف زايد ) ، ضمّه مىگيرد ، و هنگامى كه ماضى آن كمتر از چهار حرف يا بيشتر از آن باشد ، فتحه مىگيرد . ( ر . ك : ابن انبارى ، ص 81 ) .
( 2 ) . ابن انبارى ، ص 81 .
( 3 ) . ابن انبارى ، ص 84 مىگويد : اگر كسى از قول خداوندقُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَپرسيد ، بگو : الف در « الذّكرين » الف استفهام است ؛ زيرا بعد از آن « أم » آمده است . به آن مدّ دادهاند تا تفاوتى بين خبر و