گفتارى دربارهء « لا » « 1 » ، « 2 » :
الف - در زمينهء قول خداوند متعال « لا جرم » « 3 » ( هود ، آيهء 22 ) بين زبان شناسان عرب اختلاف است . زجاج مىگويد : « لا » نفى چيزى است كه كافران گمان مىكردهاند براى آنان منفعت دارد . پس معناى آن چنين فرض مىشود : ( لا ينفعهم جرم أنهم فى الآخرة ) ؛ يعنى پيشه كردن آن كارها براى آنان خسران دارد . زجاج « أن » « 4 » را در موضع نصب مىداند « 5 » . پس بنابه نظر او ، در اين جابر « لا » وقف شده ، و از « جرم » ابتدا مىشود .
امّا از ديدگاه خليل و سيبويه « جرم » بدون « لا » به معناى « حقّ » است « 6 » ابو محمّد مكّى رديّهاى دارد بر كسانى كه وقف بر « لا » بدون « جرم » را اجازه دادهاند و در آن گفته است : لازمهء اين وقف ، اعتقاد به چيزهايى است كه دارندهء آن كافر است « 7 » ب - همچنين در معناى « لا » در
لا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ
( قيامت ، آيهء 1 ) و
لا أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ
( بلد ، آيهء 1 ) و مانند آنها اختلاف است . بصريان و كسائى مىگويند : معناى آن چنين است : به آن قسم مىخورم . زجّاج گفته است : در اين كه معناى آن « اقسم » است اختلافى نيست ، بلكه اختلاف در « لا » است « لا » نزد بصريان ، كسائى و اكثر مفسران « زايده » است .
فرّاء مىگويد : « لا » ردّ و جواب بر گفتار مشركان است و قبلا گذشت كه آنان
هامش
( 1 ) ر . ك : سخاوى ، ص 209 .
( 2 ) اين مبحث به مواردى از استعمال « لا » اختصاص دارد كه نحويان ، مفسّران و قرّاء در مورد نوع آن و وقف بر آن اختلاف دارند . م .
( 3 )لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ.
( 4 ) پس از « لاجرم » قرار گرفته است .
( 5 ) بنابر مفعول بودن ( ر . ك : بحر المحيط ، ج 5 ، ص 213 ) .
( 6 ) ر . ك : العين ، ج 6 ، ص 119 ؛ الكتاب ، ج 1 ، ص 469 ؛ التهذيب ، ج 11 ، ص 65 ؛ زجاجى ، حروف المعانى ، ص 74 ؛ الأزهيه ، ص 162 ؛ بحر المحيط ، ج 5 ، ص 213 و مغنى ، ص 263 .
( 7 ) بر اين « ردّيه » و كتاب دست نيافتم .