موضع از نظر نافع ، محمّد بن عيسى « 1 » و ابن قتيبه ، « 2 » وقف تام است . امّا از نظر من ، وقف كافى است . از اين رو ، كه « بلى » پاسخ جملهء نافيه قبل از آن است و معنايش اين است :
و او ( خدا ) مانند آنها را مىآفريند .
ابتدا از « بلى » پسنديده نيست ، هر چند ابو حاتم آن را اجازه داده است . البته قول ابو حاتم ضعيف است . « 3 »
8 . سورهء « زمر » دو موضع : الف -
فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ . بَلى
( آيهء 58 و 59 ) . وقف بر اين موضع جايز است . گفته شده : جمله در « من المحسنين » تمام است و وقف بر « بلى » در اين موضع مشكل است ، براى اين كه بلى بعد از كلام منفى مىآيد كه آشكار و ظاهر باشد در حالى كه اين جا كلام فقط از نظر معنوى منفى است . به اين علت كه معناى جمله :
لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي
( آيهء 57 ) چنين است : خدا مرا هدايت نكرد ، و خداوند فرمود : بلى ؛ يعنى آرى ( چرا ) خداوند تو را هدايت كرد . « 4 »
ب -
وَ يُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا قالُوا بَلى
( آيهء 71 ) وقف بر « بلى » از نظر دانى
هامش
( 1 ) ابو عبد اللّه اصبهانى ، پيشواى مشهور علم قرائات است . در سال 253 ( ه ق ) وفات يافته است .
( غاية النّهاية ، ج 2 ، ص 223 ) .
( 2 ) عبد اللّه بن مسلم است كه يكى از دانشمندان زبان عربى است . او در سال 276 ( ه ق ) در گذشته است . ( إنباه الرواة ، ج 2 ، ص 143 و « تاريخ العلماء النحويين » ، ص 209 ) .
( 3 ) آيهء 81 سورهء يس :أَ وَ لَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلى وَ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ؛ آيا كسى كه آسمانها و زمين را آفريده ، توانا نيست كه [ باز ] مانند آنها را بيافريند ؟ آرى ، اوست آفرينندهء دانا . » ( ابن انبارى ، ص 856 ؛ نحاس ، ص 601 ؛ دانى ، ص 126 ؛ مكّى ، ص 94 و زكريا و أشمونى ، ص 325 ) .
( 4 ) سورهء زمر ، آيهء 57 - 59 :أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ . أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ . بَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِي فَكَذَّبْتَ بِها وَ اسْتَكْبَرْتَ وَ كُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ؛ يا بگويد : اگر خدايم هدايت مىكرد ، مسلما از پرهيزگاران بودم . يا چون عذاب را ببيند ، بگويد : كاش مرا برگشتى بود تا از نيكوكاران مىشدم . [ به او گويند : ] آرى ، نشانههاى من بر تو آمد و آنها را تكذيب كردى و تكبّر ورزيدى و از [ جمله ] كافران شدى . ( نحاس ، ص 622 ؛ مكّى ، ص 94 ؛ زكريا و أشمونى ، ص 335 ؛ البحر ، ج 7 ، ص 436 ) .