ردّ كلام منفى است كه قبلا آمده است ، « 1 » و سخن فرزندان آدم در « بلى » تمام مىگردد و « شهدنا » گفتار ملائكه است .
همچنين اكثر مفسران ، مانند مجاهد ، ضحاك و سدّى گفتهاند : بنى آدم با گفتن « بلى » به بندگى اعتراف كردند . خداوند به ملائكه فرمود : شهادت دهيد ، ملائكه گفتند :
« شهدنا » . برخى گفتهاند : وقف بر « شهدنا » مىباشد ، يعني آرى گواهى داديم كه تو پروردگار مايى ؛ اين بعيد است ، زيرا « أن » حرف نفى نيست [ تا ابتداى كلام واقع شود ] و [ اگر به آن ابتدا كنيم ] جمله ، ناصب هم ندارد ؛ زيرا « أن » متعلق به « شهدنا » يا « أشهدهم » است . « 2 »
5 . سورهء « نحل » دو موضع : وقف در
مِنْ سُوءٍ بَلى
( آيهء 28 ) « 3 » از نظر دانى و مكّى وقف حسن است . مكّى گفته است : اين نظر نافع است ؛ زيرا « بلى » جواب جملهء نافيهء قبل است كه در آن ، كفّار گفتند :
ما كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ
يعنى ما ، در دنيا كار ناشايست و معصيت خدا را نمىكرديم . « 4 »
هامش
( 1 )وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلِينَ؛ و هنگامى كه پروردگارت از پشت فرزندان آدم ، ذريّهء آنان را بر گرفت و ايشان را بر خودشان گواه ساخت كه پروردگار شما نيستم ؟ گفتند : چرا ، گواهى داديم ، تا مبادا روز قيامت بگوييد ما از اين [ امر ] غافل بوديم » .
( 2 ) ابن انبارى در ص 669 مىگويد : سجستانى گفت : بايد بر « شهدنا » وقف كرد امّا اين خطاست ، چون « أن » متعلق به كلام قبلى است ، مثل اين كه گفته شده : و أشهدهم على انفسهم لأن لا يقولوا :
إنّا كنّا عن هذا غافلين . پس « لا » از كلام حذف شده و به « أن . . . » بسنده شده است .
( نحاس ، ص 343 ؛ مكّى ، ص 87 ؛ زكريا و أشمونى ، ص 153 و بحر المحيط ، ج 4 ، ص 420 ) .
( 3 )الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ فَأَلْقَوُا السَّلَمَ ما كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ بَلى إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ؛ همانا كه فرشتگان جانشان را مىگيرند در حالى كه بر خود ستم كار بودند . پس ، از در تسليم در مىآيند [ و مىگويند : ] « ما هيچ كار بدى نمىكرديم » آرى ، خدا به آن چه كرديد داناست » .
( 4 ) ابن انبارى ، ص 748 مىگويد : كلام در « من سوء » تمام است . نحاس ، در ص 427 ، مىگويد : « از نظر اخفش جمله در « ما كنّا نعمل من سوء » تمام است و اين قول ابو حاتم و احمد بن جعفر است .
امّا نزد نافع جمله در « ما كنّا نعمل من سوء بلى » تمام است . ابو جعفر [ نحاس ] گفته است : وقف بر