نظر ابو عمرو موافق است . ولى « عمّانى » « 1 » وقف بر آن را منع كرده است .
البته اين نظر را نادرست دانستهاند . « 2 »
موضع سوم « 3 » :
أَ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى
( آيهء 260 ) است . دانى مىگويد : وقف بر بلى در اين جا وقف كافى است . همچنين گفته شده وقف تام است به اين دليل كه جواب و ردّ براى جحد و انكار است .
وقف بر آن نظر احمد بن جعفر دينورى « 4 » و ابن انبارى است ، ولى عمانى وقف آن را جايز نمىداند .
به نظر من كسانى كه وقف بر « بلى » را در اين موضع اجازه دادهاند ، خطا كردهاند و
هامش
( 1 ) او « ابو محمّد حسن بن على بن سعيد » مؤلف كتاب المرشد فى الوقف و الابتداء است . شيخ زكريا آن را در كتابش بنام المقصد خلاصه كرده است كه ما در اين باب به نسخهء چاپى آن مراجعه كرديم ( غاية النّهاية ، ج 1 ، ص 223 ) .
( 2 ) زكريا در كتاب المقصد خلاصهء آن چه را كه در المرشد ، آمده ، با نقد بر آن آورده است :
در « بلى » وقف صحيح نيست ؛ زيرا ما بعد آن متعلق به بلى است ، چون تتمهء جواب است ، و مانند آن است اين قول خداوند :بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ. بنابراين ، وقف بر « بلى » در اين دو آيه خطاست و اين ردّ سخن ابو عمرو است كه مىگويد : وقف بر « بلى » در تمام قرآن وقف كافى است ، چون رد و جواب براى كلام منفي گذشته است ، بله اگر بلى به قسم متصل شود ؛ مانند :قالُوا بَلى وَ رَبِّناو « قل بلى و ربى » بر « بلى » بدون ما بعدش وقف نمىشود . گفتار ابو عمرو بهتر است .
( 3 ) در نسخههاى اصلى كتاب موضع دوّم به كارگيرى « بلى » در سورهء بقره ، افتاده است كه در آيات 111 ، 112 قرار دارد :. . . قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ . بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ . . .؛ بگو : اگر راست مىگوييد دليل خود را بياوريد . آرى ، هر كس كه خود را با تمام وجود ، به خدا تسليم كند و نيكوكار باشد ، پس مزد وى پيش پروردگار او است » .
مكّى ، ص 82 : وقف بر « بلى » وقف حسن است ؛ زيرا نفى گفتار يهود و نصار است ، كه :لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى؛ يعنى آرى غير يهود و نصارا به بهشت داخل مىشوند . بقيهء عبارت حذف شده ، چون « بلى » بر آن دلالت مىكند . همچنين مبتدا و خبر بودن ما بعد « بلى » دلالت بر پسنديده بودن وقف بر آن مىكند . . . ابتدا از آن نمىشود ، زيرا براى جمله ما قبل ، جواب است .
( نحاس ، ص 159 و زكريا و أشمونى ، ص 47 ) .
( 4 ) احمد بن جعفر ابو على دينورى يكى از زبان شناسان عرب و شاگرد مازنى و مبرّد است . در سال 289 ( ه ق ) وفات يافته است ( انباه الرواة ، ج 1 ، ص 33 و بغية الوعاة ، ج 2 ، ص 301 ) .