دربارهء ادغام آن - هنگام ساكن بودن - در كاف دو نظريه است . ادغام ناقص با اظهار تفخيم و استعلا ، مانند ادغام طاء در تاء ، كه اين نظر ابو محمد مكّى و ديگران است ، و ادغام كامل بدون اظهار هيچ چيز ، كه تبديل به كاف مشدّد مىشود كه اين نظر ابو عمرو دانى و پيروان او است . « 1 »
هر دو نظريه پسنديده است ، « مصرى » ها اوّلى را برگزيدهاند و « شامى » ها دومى را .
من شيوهء دوم را برگزيدهام كه موافق با دانى و مطابق نظر ابو عمرو « 2 » است .
كاف
« 3 » چنان كه گفته شد كاف از دومين مخرج دهان - بعد از قاف - ادا مىشود . كاف حرفى مهموس ، داراى صفت شدت ، انفتاح و استفال است . « 4 » اگر بعد از آن يكى از حروف استعلا بيايد ، آشكار كردن آن واجب است تا با قاف اشتباه نشود ، مانند
كَطَيِّ السِّجِلِّ
( انبيا ، آيهء 104 ) و
كَالطَّوْدِ
( شعرا ، آيهء 63 ) و مانند آن .
اگر كاف ( در يك كلمه يا دو كلمه ) تكرار شود ، بايد هر كدام از آنها اظهار شوند ، تا ادغام پيش نيايد ؛ زيرا تلفظ ادغامى آن براى زبان مشكل است ، مانند
مَناسِكَكُمْ
( بقره ، آيهء 200 ) ، و
إِنَّكَ كُنْتَ
( طه ، آيهء 35 ) طبق روش كسانى كه آن را به اظهار
هامش
( 1 ) . مؤلف در النشر ، ج 1 ، ص 299 ، مىگويد راويان اجماعا ، از ابو عمرو روايت كردهاند كه ادغام قاف در كاف ادغام كامل است كه در آن صفت استعلا و لفظ قاف . . . از بين مىرود ( و ر . ك : النشر ، ج 2 ، ص 19 ) .
مكى در الرعاية ، ص 146 مىگويد : اگر قاف قبل از كاف ساكن باشد ، به خاطر نزديكى مخرج آنها ادغام آن در كاف واجب است ، ولى استعلاء در قاف ظاهر مىشود و باقى مىماند ، مانند ظاهر كردن غنه و اطباق در ادغام . . دانى در التحديد ، ص 101 ب مىگويد : اگر قاف ساكن با كاف برخورد كند در كاف ادغام مىشود ، ر . ك : السبعه ، ص 118 .
( 2 ) . منظور ابن العلا بصرى است كه در نسخهء « ط » چنين آمده است .
( 3 ) . الرعاية ، ص 147 ؛ التحديد ، ص 101 و اللطائف ، ص 224 .
( 4 ) . تلفظ كنونى كاف و توصيف دانشمندان جديد با گفتهء علماى قديم دربارهء اين حرف اختلافى ندارد .