كه اين حروف را به نظم در آورده و در اوايل كلمات دو بيت قرار دادهام ( حروف غير مذكور در شعر اظهار مىشود ) « 1 » .
و اللام للتّعريف أدغمها : تنل * ثواب داء زانه ذو شفا
رماه سهم صائب لحظه * نائبة ظلم طبيب ضفا
مانند اين آيات شريفه :
التُّرابِ
( نحل ، آيهء 59 ) ؛
الثَّوابِ
( آل عمران ، آيهء 195 ) ؛
الدَّارُ
( بقره ، آيهء 94 ) ؛
الزَّانِي
( نور ، آيهء 3 ) ؛
الذُّلِّ
( اسرا ، آيهء 24 ) ؛
الشَّرابُ
( كهف ، آيهء 29 ) ،
الرَّحْمنِ
( فاتحه ، آيه 1 ) ؛
السَّماءِ
( بقره ، آيهء 19 ) ؛
الصِّراطَ
( فاتحه ، آيهء 6 ) ؛
اللَّيْلِ
( بقره ، آيهء 164 ) ؛
النَّارَ
( بقره ، آيه 24 ) ؛
الظَّالِمِ
( نساء ، آيهء 75 ) ؛
الطَّيْرِ
( بقره ، آيهء 260 ) و
الضَّالِّينَ
( فاتحه ، آيهء 7 ) . « 2 »
اگر گفته شود : چرا لام ساكن در كلماتى ، مانند
النَّارَ
و
النُّورِ
( بقره ، آيهء 257 ) و
النَّاسِ
( بقره ، آيهء 8 ) ادغام شده است ، امّا در
قُلْ نَعَمْ
( صافات ، آيهء 18 ) ادغام نشده است ، در حالى كه هر دو يكى هستند ؟ پاسخ اين است : چون فعل « قل » معتل است و عين الفعل آن حذف شده است ، و حرف ديگرى از آن حذف نمىشود تا فقط يك حرف از آن باقى بماند ، در حالى كه در كلماتى ، مانند « النّور » لام مبنى بر سكون است ، و چيزى از آن حذف يا اعلال نمىشود ، پس ادغام صورت مىگيرد . به همين دليل كسائى و موافقان او لام را در « هل » و « بل » در مانند اين آيات ادغام كردهاند ،
هَلْ تَعْلَمُ
( مريم ، آيهء 65 ) و
بَلْ نَحْنُ
( واقعه ، آيهء 67 ) ، اما در
قُلْ نَعَمْ
و
قُلْ تَعالَوْا
( انعام ، آيهء 151 ) ادغام نكردهاند . « 3 »
اگر گفته شود : ادغام
قُلْ رَبِّ
( مؤمنون ، آيهء 93 ) اجماعى است ، در حالى كه نبايد
هامش
( 1 ) . مطالب داخل پرانتز از نسخهء « س » افتاده است ، ولى در نسخههاى « ط » و « د » موجود است .
( 2 ) . ر . ك : به ادغام لام در الكتاب ، ج 2 ، ص 416 ؛ المقتضب ، ج 1 ، ص 213 ؛ الوجيز فى علم التعريف ، ص 65 و شرح المفصل ، ج 10 ، ص 141 .
( 3 ) . ر . ك : الكشف ، ج 1 ، ص 153 و النشر ، ج 2 ، ص 6 .