( بقره ، آيهء 198 ) ؛
خُضْتُمْ
( توبه ، آيهء 69 ) ،
وَ اخْفِضْ جَناحَكَ
( حجر ، آيهء 88 ) ؛
وَ قَيَّضْنا
( فصّلت ، آيهء 25 ) ؛
فَرَضْنا
( احزاب ، آيهء 50 ) ؛
خُضْرٍ
( يوسف ، آيهء 43 ) ،
نَضْرَةً
( انسان ، آيهء 11 ) و
فِي تَضْلِيلٍ
( فيل ، آيهء 2 ) و . . . .
اگر ضاد تكرار شود و يا بعد از آن ظاء بيايد ، بيان و تلفظ هر كدام از آنها از مخرج خود لازم است ؛ مانند
يَغْضُضْنَ
( نور ، آيهء 31 ) ؛
أَنْقَضَ ظَهْرَكَ
( انشراح ، آيهء 3 ) و
يَعَضُّ الظَّالِمُ
( فرقان ، آيهء 27 ) « 1 » . . .
وقتى كه بعد از ضاد حرفى ( مفخم ، يا غير مفخم ) بيايد ، آشكار كردن ضاد لازم است ، تا زبان در تلفظ ضاد به حرفى از جنس حرف بعد از ضاد ميل پيدا نكند ، كه اين مطلب قبلا نيز گفته شد ؛ مانند :
أَرْضُ اللَّهِ
( نساء ، آيهء 97 ) ،
الْأَرْضِ ذَهَباً
( آل عمران ، آيهء 91 ) و غير اينها .
طاء
« 2 » گفتيم كه طاء از مخرج تاء و دال كه هشتمين مخرج از مخارج دهان است ، خارج مىشود . طاء قوىترين حرف است ؛ زيرا حرفى مجهور ، داراى شدت ، اطباق ، استعلا و در صورت سكون داراى قلقله است « 3 » . دربارهء تفخيم و درشتى آن نيز سخن گفتيم .
اگر طاء تكرار شود ، آشكار كردن آن به دليل قوّتش لازم است ؛ مانند
شَطَطاً
( كهف ، آيهء 14 ) .
هامش
( 1 ) . در دو آيهء آخر ، چنان چه ضاد با رخوت تلفظ شود ، خوف ادغام آن مىرود . امّا اكنون آن را شديد تلفظ مىكنند و ادغام روى نمىدهد ( التحديد ، ص 109 ؛ الرعاية ، ص 159 ) .
( 2 ) . الرعاية ، ص 172 ؛ التحديد ، ص 103 ب و اللطائف ، ص 230 .
( 3 ) . زبان شناسان جديد با علماى قديم زبان عربى در توصيف طاء اختلاف دارند . اعتقاد كنونى اين است كه طاء هنگام تلفظ مهموس و نظير اطباقى تاء است . توصيف قدما دربارهء طاء با تلفظ ضاد داراى شدت نزد بيشتر عربها ، مطابقت دارد ( دكتر انيس ، ص 51 ؛ د . بشر ، ص 102 ؛ د . احمد مختار ، ص 270 و الوجيز ، ص 186 ) .