ذال
« 1 » چنان كه آمد مخرج آن ، مخرج ثاء مىباشد و آن دهمين مخرج دهان است ، ذال حرفى مجهور و صفت رخوت ، انفتاح و استفال دارد و به دليل دارا بودن صفت جهر از ثاء قوىتر است و اگر جهر در ذال نبود به ثاء « 2 » تبديل مىشد و اگر همس در ثاء نبود به ذال « 3 » تبديل مىشد . اگر بعد از ذال ، الف بيايد ، بايد ذال با ترقيق تلفظ شود ؛ مانند « ذلك » ( بقره ، آيهء 2 ) و « ذات » ( انفال ، آيهء 1 ) و مانند آن . اگر ترقيق ذال حفظ و رعايت نشود ، تفخيم به آن وارد شده و آن را به سوى اطباق مىكشد كه در اين صورت به ظاء تبديل مىشود . وقتى كه ذال ساكن باشد و بعد از آن ظاء بيايد ، ادغام آن در ظاء لازم است ، مانند إِذْ ظَلَمُوا ( نساء ، آيهء 64 ) و إِذْ ظَلَمْتُمْ ( زخرف ، آيهء 39 ) . فقط همين دو مورد در قرآن كريم وجود دارد ، در اين جا بايد بعد از همزه ، ظاء را مشدّد تلفّظ كرد . « 4 » هنگامى كه بعد از ذال حرف مهموس بيايد ، جهر آن بايد آشكار شود ، و الّا به ثاء تبديل مىشود ؛ مانند وَ اذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ ( اعراف ، آيهء 86 ) . اگر بعد از ذال ، نون بيايد ، مانند فَنَبَذْناهُ ( صافات ، آيهء 145 ) ، وَ إِذْ نَتَقْنَا ( اعراف ، آيهء 171 ) بايد آن را اظهار كرد و الّا ممكن است كه در نون ادغام شود . اگر ذال با راء