نشود ؛ مانند
لَقَدْ لَقِينا
( كهف ، آيهء 62 ) ؛
لَقَدْ رَأى
( نجم ، آيهء 18 ) ،
قَدْ نَرى
« 1 » ( بقره ، آيهء 144 ) ،
الْقَدْرِ
( قدر ، آيهء 1 ) ؛
بِالْعَدْلِ
« 2 » ( بقره ، 282 ) و
وُعِدْنا
( مؤمنون ، آيهء 83 ) و مانند اينها . هنگام اظهار دال نبايد آن را حركت داد كه بسيارى از غير عربها چنين مىكنند و اين خطايى آشكار است . شخصى كه گمان مىكرد امام روزگار خويش است ، به من گفت : « قلقله تنها در زمان وقف است » . « 3 » و اگر سكون آن عارضى باشد ، اظهار و قلقله آن لازم است و الّا مانند تاء مىشود .
نبايد هنگام آشكار ادا كردن دال ، آن را مشدّد كرد ، امّا بسيارى از قرّاء چنين مىكنند .
اگر دال تكرار شود ، و به صورت مشدّد يا بدون تشديد آيد ، بيان و اظهار هر كدام از آنها به دليل سختى تكرار براى زبان ، واجب است . پس اظهار آن در چنين آياتى لازم است :
وَ مَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ
، ( بقره ، آيهء 217 ) ؛
أَخِي . اشْدُدْ بِهِ
( طه ، آيهء 30 و 31 ) ؛
أَ نَحْنُ صَدَدْناكُمْ
( سبأ ، آيهء 32 ) ؛
وَ عَدَّدَهُ
( همزه ، آيهء 2 ) و
مُمَدَّدَةٍ
( همزه ، آيهء 9 ) و مانند اينها .
همچنين اگر دال بدل تاء باشد ، قارى بايد آن را آشكار كند تا زبان به اصل آن ميل پيدا نكند ؛ مانند
مُزْدَجَرٌ
( قمر ، آيهء 4 ) و
تَزْدَرِي
( هود ، آيهء 31 ) و مانند اينها .
هنگامى كه دال ساكن با تاء « 4 » تلاقى كند بدون هيچ سختى در آن ادغام مىشود ، چه اين كه در يك كلمه يا در دو كلمه باشند ؛ مانند « 5 »
وَ وَعَدْتُكُمْ
( ابراهيم ، آيهء 22 ) ؛
وَ مَهَّدْتُ
( مدثر ، آيهء 14 ) ؛
قَدْ تَبَيَّنَ
( بقره ، آيهء 256 ) و
لَقَدْ تابَ
( توبه ، آيهء 117 ) ، با اين
هامش
( 1 ) . در نسخهء « ط » « و لقد » آمده است كه اشتباه است .
( 2 ) . در تمام نسخهها « العدل » آمده است ، ولى در قرآن « بالعدل » و « عدل » وارد شده است .
( 3 ) . مكى ( الرعايه ، ص 100 ) مىگويد : « صداى قلقله در وقف آشكارتر از وصل است » .
و ابو شامه ( ابراز المعانى ) به نقل از مكى مىگويد : قلقله تنها هنگام وقف است و اظهار جوهرهء حرف در هنگام وقف بدون قلقله ممكن نيست . گاهى منظور از وقف ، سكون است ، زيرا اين حروف به هنگام سكون در حالت وصل يا وقف قلقله پيدا مىكند ؛ مانند « لقد لقينا » و « فعّال لما يريد » .
( 4 ) . در « ط » آمده « اگر دال با دال ديگرى يا تاء . . . » .
( 5 ) . در « ط » آمده : « قد دخلوا » و در تاء چه در يك كلمه يا دو كلمه باشند ؛ مانند « و وعدتكم » . . .