سيبويه مىگويد : هنگام قرائت ، راء به گونهاى تلفظ مىشود كه گويا مضاعف است « 1 » و اين به دليل داشتن صفت تكرير است كه در بين حروف ، تنها راء اين صفت را دارد .
اگر راء مشدّد شود ، قارى بايد آن را به راحتى ، بدون تكرير و سختى « 2 » تلفظ كند ، بيشتر كسانى كه با اين موضوع آشنا نيستند ، در تلفظ آن دچار اين مشكل مىشوند كه خطا و لحن است ، مانند
خَرَّ مُوسى
( اعراف ، آيهء 143 ) ؛
أَشَدُّ حَرًّا
( توبه ، آيهء 81 ) ؛
مَرَّةٍ
، انعام ، آيهء 94 ) و
« الرَّحْمنِ »
،
الرَّحِيمِ
و مانند اينها . اگر راء تكرار شود و راء اوّل مشدّد باشد ، مراقبت از اظهار آن و اخفاى تكريرش لازم است ، مانند
مُحَرَّراً
( آل عمران ، آيهء 35 ) .
احكام تفخيم و ترقيق راء در كتب قرائات آمده است و ما در اين جا از آن صرف نظر مىكنيم . هنگامى كه بعد از راء الف باشد ، راء تفخيم شده ، ولى الف تفخيم نمىشود . « 3 »
زاى
« 4 » زاى از نهمين مخرج دهان خارج مىشود ؛ ( از تيغهء زبان و بخش فوقانى دندانهاى پيشين پايين ) .
هامش
دارند ، در تلفظ راء ، ابتداى زبان به طرف لثه - يا به قول مولف اندكى بالاتر از دندانهاى پيشين - بالا مىرود ، ولى مانند آواهاى داراى شدّت كاملا راه هوا را نمىبندد ، البته اجازهء خروج مستمر هوا را نيز نمىدهد ، بلكه زبان از نقطهء برخورد با لثه دو يا سه بار دور مىشود تا صدا به صورت مكرّر خارج شود ، به همين دليل آن را از صداهاى متوسط شمردهاند .
( 1 ) . عبارت سيبويه ( ج 2 ، ص 406 ) اين است : « و از آنها مكرّر است و آن حرفى شديد است كه به خاطر تكرير و انحرافش به سوى لام صدايش جريان مىيابد و صدا حالتى شبيه رخوت پيدا مىكند . اگر صفت تكرير نبود ، صدا در آن جريان نمىيافت و آن حرف « راء » است » . عبارت را مولف از التحديد ، ص 106 ب نقل كرده است .
( 2 ) . از اين جا بخش عظيمى از نسخه « ق » افتاده است .
( 3 ) . الكشف ، ج 1 ، ص 214 ؛ التحديد ، ص 107 و النشر ، ج 2 ، ص 90 .
( 4 ) . الرعاية ، ص 198 ؛ التحديد ، ص 105 و اللطائف ، ص 237 .