بعضى از راويان گفتهاند كه عرج حد فاصل ميان حجاز و تهامه است و اصمعى گويد :
« حد تهامه از طرف حجاز مدارج العرج » است . و همدانى گويد « طول حجاز از عرج است تا سراة . « 1 » و چون از ارتفاعات عرج به راه افتى تا به پايان بلاد بنى فزاره رسى ، همه در تهامه هستى و چون از بلاد بنى فزاره درگذشتى تا سرزمين كلب در منطقهء جناب خواهى بود » .
بكرى گويد : رسول الله - ص - از رويثه به راه افتاد و در اثايه فرود آمد و آن چاهى است در دو ميلى عرج . در آنجا مسجدى است از آن پيامبر . نيز در اثايه چند خانه است و درخت اراك . اينجا پايان حجاز است . « 2 »
سليمان بن عياش در پاسخ سؤالى كه زبير بن بكّار از او كرد ، كه پايان حجاز كجاست ؟
گفت : ما بين بئر پدرت در شقره تا اثاية العرج . آن سوى بئر پدرت از نجد است و آن سوى اثاية العرج از تهامه است . « 3 »
بكرى گويد : چون از اثايه به سوى فرع و غيقه به سوى راه مكه پايين روى تا به مكه داخل شوى تهامه است همچنين در آن سوى آن از بلاد عكّ و مجازه و عليب و قنونى همه تهامه است . « 4 »
عرّام مىگويد : حد حجاز از معدن النّقره است تا مدينه ، پس بخشى از مدينه جزء حجاز است و بخشى جزء تهامه . از روستاهاى حجازى است : بطن نخله و محاذى آن كوهى است به نام كوه اسود ، كه نيم آن حجازى است و نيمى نجدى و آن كوهى است بلند و اين حدود شرقى است .
اصمعى گويد : حد غربى حجاز تهامه است . شامل بدر و سقيا و رهاط و عكاظ . « 5 »
بكرى از حربى روايت كند كه از مدينه تا راه مكه تا به اثايه و عرج حجاز است و آن سوى آن تهامه است . سرزمين جهينه نيز از حجاز است . و مور و بلاد عكّ تا جند از اراضى تهامه است و از بطن رمه هر چه بالاتر رود نجد است تا ارتفاعات ذات عرق . عرّام گويد : از قريههاى حجازى بطن نخله است . و نيز دو كوه قدس ابيض و قدس اسود از حجاز است .
هامش
( 1 ) - صفة جزيرة العرب ، ص 27 .
( 2 ) - بكرى ، ص 686 .
( 3 ) - نسب قريش ، ص 53 و معجم ما استعجم ، ص 805 .
( 4 ) - بكرى ، ص 13 .
( 5 ) - بكرى ، ص 13 .