نسبت داده . « 1 »
صاحب كتاب نخبة الدهر از قدامة بن جعفر روايت كند كه بزرگترين كوه يمن جبال سراة است و آن حجاز ناميده شود ؛ زيرا ميان تهامه و نجد فاصله است . كوه سراة از يمن تا شام كشيده شده است . « 2 »
ياقوت مىگويد : گروهى گويند كه حجاز كوههايى است كه حاجز ميان تهامه و نجد است . فراز آن را سراة گويند . آن را به پشت ستور تشبيه كردهاند . « 3 »
اين كه بگوييم سراة همان حجاز است ، سخنى است نه كافى و نه دقيق . معروف اين است كه بخشى از سراة مخصوصا در جنوب و شمال آن حجاز ناميده نمىشود . بلكه بخش ميانين آن حجاز ناميده مىشود . كوههاى حجاز از يك سو تدريجا به نشيب مىگرايند و دامنهء اين نشيب تا دريا پيش مىرود و از يك سو به ارتفاعات نجد مىپيوندند . اكنون باقى مىماند بيان حدود و عرض حجاز و بيان طول آن . راويان مطالبى آوردهاند كه اين مجهول نيز بطور دقيق حل مىشود .
بيشتر اين مطالب مربوط به تحديد تهامه است ولى مىتوان گفت كه عينا حدود حجاز هم هستند .
همدانى گويد : ذات عرق فاصله است ميان تهامه و نجد و حجاز . « 4 »
و اصمعى گويد : آنچه در آن سوى كوه ؛ يعنى در غرب آن قرار دارد تا ساحل دريا و بلاد اشعريان و عكّ و حكم و كنانه و غير آن و تا ذات عرق و جحفه و اراضى پست ، تهامه است و تهامه شامل همهء اين بلاد است « 5 » و چنان كه ياقوت از او روايت مىكند آنچه از بطن الرّمّه مرتفع مىشود تا برسد به ذات عرق ، نجد است . « 6 » بكرى مىگويد چون از ارتفاعات ذات عرق به پايين روى تا به دريا برسى ، همه در تهامه هستى . « 7 »
هامش
( 1 ) - ياقوت ، ج 2 ، ص 206 و ج 3 ، ص 66 .
( 2 ) - نخبة الدهر ، ص 220 .
( 3 ) - ياقوت ، ج 3 ، ص 65 .
( 4 ) - صفة جزيرة العرب ، ص 50 .
( 5 ) - صفة جزيرة العرب ، ص 48 و معجم ما استعجم ، ص 9 و معجم البلدان ، ج 2 ، ص 77 و 206 .
( 6 ) - ياقوت ، ج 3 ، ص 651 و ج 4 ، ص 746 .
( 7 ) - صفة جزيرة العرب ، ص 277 و معجم ما استعجم ص 322 و معجم البلدان ، ج 1 ، ص 209 و 831 .