مىگويند :
« حجاز را از آن رو بدين نام خواندند كه حاجز ميان تهامه و نجد است » يك تعريف جغرافيايى است .
اين حقيقت جغرافيايى از نظر علماى گذشته دور نمانده است . آنها ارتباط ميان حجاز و سراة را دريافته بودند ولى در مقدار اين علاقه اختلاف داشتند . ابن دريد از بكرى روايت مىكند كه حجاز را حجاز ناميدهاند زيرا ميان نجد و سراة مانع است . بنابراين اصل حجاز غير از سراة است و در مشرق آن واقع شده است .
اما سلسله جبال سراة از اقصاى جنوب جزيرة العرب تا شمال آن كشيده شده ، جلگهء تهامه باريكهاى است در غرب آن و ارتفاعات نجد در شرق آن واقع شده . اين سلسله در جنوب متصل و مرتفع است پس ارتفاعش كم مىشود تا در وسط و شمال بريده مىشود .
همدانى جبال سراة را چنين معرفى كرده است : جبل سراة كه ميان ناحيهء مرتفع و ناحيهء پست شبه جزيره فاصله است طود ناميده مىشود . « 1 »
ياقوت به نقل از نصر گويد « سراة كوههايى است متصل به يكديگر . كه فاصله است ميان تهامه و يمن » « 2 » و نيز ياقوت از حازمى روايت مىكند كه سراة جبالى است و نيز زمينى كه ميان تهامه و يمن حاجز است .
شمارى از راويان فراتر رفته و گفتهاند كه حجاز همان سراة است ، بكرى مىگويد : كوه سراة حد ميان تهامه و نجد است . ابتداى آن يمن است و آن بزرگترين كوههاى عرب است و تا بادية الشام ادامه دارد . عرب آن را حجاز گويد . چند وادى آن را قطع مىكند تا به نخله رسد .
از آن واديها است خيطى « 3 » و يسوم . كه دو كوهاند در نخله و كوههاى ديگر بدان پيوسته است چون جبل الابيض و جبل العرج و قدس و آره و اشعر و اجرد . « 4 »
همدانى و ياقوت همانند اين نوشتهاند و ياقوت روايت خود را به سعيد بن المسيّب
هامش
( 1 ) - صفة جزيرة العرب ، ص 108 .
( 2 ) - ياقوت ، ج 3 ، ص 65 .
( 3 ) - در معجم البلدان خيص آمده به جاى خيطى ( م ) .
( 4 ) - بكرى ، ص 8 .