ياقوت مىگويد : از مردم حجاز كسانى هستند كه نه نجدى هستند و نه غورى . اينان انصار و مزينهاند و آن گروه از كنانه كه به آنها درآميختهاند .
كسانى كه ميان خيبر و عرج جاى دارند و نيز در حره . چون از عرج و ذات عرق فرود آيى در تهامه هستى .
اصمعى گويد : اگر از حرهء شوران و حرّهء واقم و حرة النار بگذرى و همه منازل سليم را پشت سر نهى ، همه اينها جزء حجاز است . البته اين تعريفى بر اساس زمينشناسى است زيرا فقط به مناطق آتشفشانى اشارت كرده است .
حربى گويد : زمين جهينه و قبليّه همه از حجاز است و عمر بن شبه از محمد بن عبد الملك روايت كند كه حجاز را دوازده دار است : مدينه ، خيبر ، فدك ، ذو المروه ، داربلى ، دار بعضى از هوازن و همهء سليم و همهء هلال .
در حدود حجاز در بعضى از منابع آمده است كه اصمعى گويد حجاز محدود است از يك طرف به بطن نخل و بلندى رمّه و حرّهء ليلى و از طرف ديگر به شام و شغب و بدا و از طرف سوم به تهامه و بدر و سقيا و رهاط و عكاظ و از سمت چهارم به سايه و ودان .
ابن فضاله گويد كه حد شام آن سوى تبوك است از حجاز و فلسطين نيز چنين است .
و از مدينه به سوى راه كوفه تا رمه حجاز است و آن سوى آن نجد است تا سرزمين عراق . آخر راه بصره تا بطن نخل حجاز است و آن سوى آن تا مرز بصره حجاز است و از مدينه تا راه مكه تا برسد به مهبط الدم حجاز است و آن سوى آن تهامه است تا مكه تا جده تا ثور و بلاد عك تا جند تا عدن ابين همه سرزمينهاى پست و از تهامه است ضريه و يمامه از نجد است و سرزمين جهينه و قبليه سراسر حجاز است .
فاسى آراء محققان در باب حدود حجاز را خلاصه كرده است و گويد بايد گفت : آنچه در اين كتاب دربارهء حجاز - مكرر - از آن ياد شده ، اين است كه مكه و مدينه و يمامه و روستاهاى اطراف آن از حجاز است و شافعى در كتاب الامّ نيز چنين مىگويد : بندنيجى نيز از او چنين روايت كرده است .
در اين كه « آيا يمن جزء حجاز است ؟ » دو قول است :
بعضى گويند كه تبوك و فلسطين از حجاز است و بعضى گويند حدود حجاز ما بين دو كوه طى تا راه عراق است . و آن را حجاز گفتهاند ، زيرا فاصله است ميان تهامه و نجد . اين
الحجاز في صدر الإسلام ( حجاز در صدر اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 73
مساهمون: صالح أحمد العلي
ص٧٣