ياقوت گويد : غمره آبشخورى است از آبشخورهاى راه مكه ، منزلى است از منازل آن و آن حد فاصل ميان تهامه و نجد است .
بكرى اين قول را آورده است و بر آن افزوده كه و جره فاصله است ميان تهامه و نجد از راه بصره و چون عجلز را پشت سر بگذارى و به سمت بالا حركت كنى به سوى نجد رفتهاى و عجلز بالاتر از قريتين است .
بكرى مىگويد : حد نخستين حجاز بطن نخل است و بالاى رمّه و بر حرّهء ليلى . ياقوت نيز عين عبارات را آورده است و آن را به اصمعى نسبت داده . ابن فضاله بنابر آنچه بكرى روايت كرده گويد :
از مدينه تا راه كوفه تا رمه حجاز است و آن سوى آن نجد است و آن سوى آن تا برسد به سرزمين عراق آخر راه بصره تا بطن نخل حجاز است و آن سوى آن نجد است تا بصره امّا عرّام در دقت از او فراتر رفته و مىگويد كه محاذى بطن نخل كوهى است كه آن را اسود خوانند . نيم آن حجازى است و نيم آن نجدى .
اما اصمعى گويد كه حد حجاز از آنجاست كه سايه و ودّان قرار دارند .
كلبى ، چنان كه ابن هشام از او روايت مىكند ، گويد : حدود حجاز ما بين دو كوه طى است ( اجا و سلمى ) ؛ يعنى راه عراق براى كسى كه قصد دارد از مكه به شغف رود ، تهامه است و آن تا يمن كشيده شده است .
در باب حدود جنوبى حجاز ، قول اصمعى را آورديم كه آن از نجد است تا ذات عرق . و ذات عرق فاصله است ميان تهامه و نجد و حجاز و نيز رواياتى را آورديم كه مىگفتند : اثايه كه چاهى است دو ميل پائينتر از عرج ، منتهاى حد حجاز است . ولى اصمعى مىگويد كه حد حجاز از آنجا كه تهامه است ، بدر و سقيا و عكاظ است و اين حد جنوبى حجاز است . حد چهارم آن از سايه و ودان آغاز مىشود تا به حد نخستين يعنى بطن نخل و بالا دست رمه مىرسد .
از آنچه گذشت معلوم مىشود كه راويان عرب در تعريف و تحديد حجاز ، بنابر معيارهاى جغرافيايى ، در اين تعريف متفقاند كه حجاز حد فاصل ميان تهامه و نجد است .
مراد از تهامه جلگهء ممتدى است بر ساحل درياى احمر و مراد از نجد ارتفاعاتى است كه كم كم از غرب به شرق سرازير مىشود . ولى در ذكر اماكنى كه در ناحيهء شرقى و غربى آن قرار دارد اختلاف دارند ، هر چند اين اختلاف هم زياد نيست .
الحجاز في صدر الإسلام ( حجاز در صدر اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 75
مساهمون: صالح أحمد العلي
ص٧٥