تا در شبهاى حج اطراف را روشن نگاه دارد خالد بن عبد الله قسرى بود ، در زمانى كه حكومت مكه را داشت .
صفا مرز معلاة است از مكه و نزد او اولين ميل است بين مسجد و عرفات .
از مشهورترين اماكن صفا سراى ارقم بن ابى ارقم است . كه در آغاز دعوت ، اسلام در آنجا پا گرفت و در آن ايام دعوت سرّى بود . اين سراى بعدها به ابو جعفر المنصور رسيد و سپس مهدى آن را به خيزران واگذاشت . خيزران مادر موسى الهادى بود . سپس به جعفر پسر موسى الهادى رسيد . آنگاه همه آن را يا بخش بزرگى از آن را غشان بن عبدا خريد . بر درگاه آن آبشخورى بود كه خيزران ساخته بود و مسجدى .
سراى ارقم مرز معلاة است و در نزديكى آن كوچهاى است كه به صفا مىرود و از آنجا به كوه ابو قبيس بالا رود .
نزديك سراى ارقم خانههاى سفيانيان است ، پيوسته به كوه ابو قبيس . از اينرو هنگامى كه خانههاى اطراف مسجد را به مسجد داخل مىكردند ، سراى ارقم بر جاى ماند . در نزديكى صفا سراى سائب بن ابى السّائب عائذى جاى دارد . در اين خانه اتاقى است كه بمنزلهء تجارتخانهء پيامبر بود . « 1 » بعضى از سراى سائب جزء وادى شد و قسمتى از آن باقى ماند كه آن را دار سقيفه مىخواندند . بزّازان و صرّافان در آنجا بودند . اين خانه به عبد العزيز بن مغيرة بن عطاء بن ابى سائب رسيد و بخش رو به روى آن ، از آن محمد بن يحيى بن خالد شد .
در نزد صفا است صيدليان ( داروفروشان ) كه در نزد دار الخلد هستند . اين خانه از آن نافع بن ازرق قارظى بود كه هارون الرشيد آن را خريد و بناى آن را حمّاد بربرى تجديد كرد و دار الخلدش ناميد . دار الخلد ميان سراى ازهر و سراى فضل است . شايد اين خانه همان باشد كه ازرقى گويد فضل آن را از خاندان نافع بن جبير خريد . در كنار خانهء نافع ، خانهء ابن علقمه است . « 2 »
نزديك صفا چاه سجله است كه از آن جبير بن مطعم بن عدى بن نوفل بود . شايد اين چاه كه نزد خانهء آل جبير بن مطعم بوده ، همان است كه به هنگام توسعهء مسجد ، به وسيله مهدى داخل در مسجد شده است . آنچه از خانه باقى مانده بود به جعفر بن يحيى داده شد و
هامش
( 1 ) - ازرقى 2 ، ص 209 .
( 2 ) - ازرقى 2 ، ص 206 .