بارزترين اماكن در مسعى وادى است . وادى قبل از آن كه مسجد را توسعه دهند ملاصق به مسجد بود و چون توسعه دادند وادى در بطن آن قرار گرفت . « 1 »
مسعى در جهت شرقى مسجد است . زاويهء مسجد كه جنب مسعى است با زاويهء شرقى بيت الشراب تنها هفت ذراع فاصله دارد . و ديوار مسجد كه پهلوى وادى است چسبيده به بيت الشراب است . « 2 »
در اين منطقه تغييراتى داده شده . يكى در زمان ابن زبير بود و يكى در زمان مهدى خليفهء عباسى .
ابن زبير مسجد را تا وادى ، در نزديكى صفا و تا ناحيهء بنى مخزوم ادامه داد . وادى در آن زمان در موضع امروزى مسجد بود . . . ابن زبير براى توسعهء مسجد خانههاى مردم را خريد و در مسجد داخل كرد . از جمله خانههايى كه خريد خانهء ازرق بود كه پيوسته بود به مسجد الحرام . ابن زبير نيمى از آن را خريد و در مسجد الحرام داخل نمود .
توسعه دادن مهدى در دو مرحله صورت گرفت يكى در سال 160 و يكى در سال 167 . در سال 160 فرمان داد كه در سمت بالا توسعه يابد و در آنجا هرچه خانه بود خريد . از جمله خانههايى كه خراب شد خانهء ازرق بود كه در آن روزگار چسبيده به مسجد الحرام و در طرف راست كسى بود كه از باب بنى شيبة بن عثمان خارج مىشود . خانهء خيره دخت سباع خزاعى نيز داخل در مسجد شد . همچنين سراى شيبة بن عثمان هم خراب گرديد . مهدى همهء خانههايى را كه بين مسجد و مسعى بود خريد و خراب كرد و مسجد را بدين صورت كه اكنون هست درآورد . « 3 » در سال 167 بار ديگر مهدى به توسعهء مسجد الحرام پرداخت ، اين بار بيشتر خانهء عباد بن جعفر عائذى خراب شد و مسعى و وادى را در آن قرار دادند پس همهء خانههايى را كه بين صفا و وادى بود خراب كردند .
در اين توسعه 90 ذراع از سمت وادى به مسجد درافزودند . « 4 »
از آنچه گذشت معلوم مىشود كه قديمترين توسعهء مسجد در زمان عبد الله بن زبير انجام گرفت و در آن بار نيمى از سراى ازرق كه در طرف راست كسى بود كه از باب شيبه
هامش
( 1 ) - ازرقى 2 ، ص 56 ، 63 .
( 2 ) - ازرقى 2 ، ص 60 .
( 3 ) - ازرقى 2 ، ص 209 .
( 4 ) - ازرقى 2 ، ص 65 .