از اين عناوين مىتوان به وسعت افق كار مدائنى و اهتمام او به جنبههاى ادارى و اجتماعى و مالى كه ابن اسحاق و واقدى و بسيارى از مورخان سيره ، كه پيرو اين مؤلفان بودهاند ، به آنها توجه نكردهاند ، پى برد . البته بجز ابن سعد كه در اين گونه موضوعات نيز وارد شده ولى به منابعى كه از آنها استفاده كرده اشاره ننموده است . دشوار است تصور كنيم كه غفلت مورخين سيرت و ابن سعد از مدائنى به سبب عدم اعتماد آنها به او بوده است ، در حالى كه طبرى آنچنان به او اعتماد كرده است . نيز فهم اين معنا هم دشوار است كه چرا مورّخان دورههاى بعد از همهء آثار مداينى ، بهره گرفتهاند ولى كتاب او در باب مدينه و زندگى رسول اللّه - ص - به فراموشى سپرده شده است .
عمر بن شبّه
از كسانى كه تاريخ مدينه را نوشتهاند عمر بن شبّة النّمرى است . او به سال 173 هجرى زاده شد و زمانى دراز در بغداد زيست . سپس به سامراء نقل كرد و در آنجا به سال 262 هجرى درگذشت . ابن شبّه معاصر يحيى بن حسن و اندكى پيش از او بوده است . « 1 »
ابن نديم گويد : ابن شبّه را كتابهايى است در باب بصره ، كوفه ، مكه و مدينه و امراى هر يك از آنها . غير از اينها كتابهايى در حوادث تاريخ اسلام دارد . و آثارى در شعر و انساب و لغت . مىتوان گفت كه او از نخستين كسانى است كه كتابهايى دربارهء ديگر شهرها هم علاوه بر مدينه نوشته است . بويژه دربارهء شهرهايى كه با يكديگر رقابت و همچشمى داشتهاند . ابن شبّه در آثار خود كمتر گرايشهاى جغرافيايى داشته بلكه بيشتر به جنبههاى اعتقادى و فلسفى پرداخته زيرا به نظر او اين جنبه در تاريخ شهرها اهميت بيشترى دارد .
در خور توجه است كه طبرى بيشتر مطالب مدائنى را از طريق ابن شبّه نقل كرده . به عبارت ديگر او نخستين راوى مداينى است . آيا مىتوان گفت كه كتابهاى ابن شبّه دربارهء مدينه در اصل تأليف مدائنى است و ابن شبه فقط راوى آنهاست ؟ ما به اين معتقد نيستيم ، زيرا اگر چنين بود مورخان ، همچنانكه به روايات او از مدائنى در حوادث ديگر اشاره كردهاند ، به اين امر نيز اشاره مىكردند . در واقع طبرى فرق مىنهد ميان آنچه از ابن شبّه روايت
هامش
( 1 ) - سمهودى ، وفاء الوفا ، ج 1 ، ص 252 .