تن را ياد مىكند و كم اتفاق مىافتد كه از هر يك از آنها بيش از يك روايت نقل كرده باشد .
اغلب آنها از مردم مدينه هستند و بسيارى از آنها كسانى هستند كه ابن اسحاق و واقدى هم به آنها اعتماد كردهاند يا محدثان از آنها روايت نمودهاند . جز اين كه بيشتر مطالبى كه سمهودى از ابن زباله نقل كرده ؛ مخصوصا آنچه متعلق به اخبار مدينه است ، مستقيما صورت پذيرفته است .
ابن زباله دربارهء نام مدينه و حرمتش آن و ساكنان اوليهء آن و تاريخ يهود آنجا و عشايرشان و اوس و خزرج و عشاير آنها سخن مىگويد . همچنين دربارهء راهى كه رسول الله - ص - در زمان هجرت طى كرده و ورود آن حضرت به مدينه بحث كرده . ابن زباله به تفصيل درباره مسجد الرسول و پايه و اساس آن و طول و عرض و علامتها و آرايههاى آن و نيز از منبر و ستونها و چراغدانها و وسعت مسجد در عصر خلفاى راشدين و امويان و عباسيان و قبر پيامبر و صحابه و سقايهها و حوضها و قنديلها و درها و خانههاى اطراف آن سخن گفته است . همچنين از بازارهاى مدينه چون سوق هشام و مصلّى و مساجدى كه پيامبر در آنها نماز به جاى آورده و از بقيع و چاههاى مدينه و صدقات پيامبر و راه پيامبر به مكه و مساجد او در حجاز و عقيق ياد كرده است .
از آنچه آورديم معلوم مىشود كه دامنهء بحث ابن زباله وسيع است و موضوعات و مواضع گوناگون را در برمىگيرد . همهء كسانى كه بعد از او دربارهء مدينه چيزى نوشتهاند ؛ چون ابن النجّار ، مراغى و سمهودى از او نقل كردهاند . اما نمىتوان به ترتيبى كه سمهودى از او نقل كرده ، يقين كامل نمود . زيرا سمهودى گاه چيزى را حذف كرده يا تبديل نموده ؛ مثلا مىگويد كتاب ابن زباله با ياد از ساكنان نخستين مدينه آغاز مىشود در حالى كه او اين فصل را پس از تحقيق در تسميه و حرم مدينه قرار داده است . « 1 »
شيوهء ابن زباله در نگارش دقيق و دور از لغو و آرايشهاى لفظى است . نثرش ساده و روشن و قابل درك است .
هامش
( 1 ) - سمهودى ، ج 1 ، ص 110 .