زبير بن بكّار
زبير بن بكّار نيز از كسانى است كه دربارهء مدينه و اماكن مجاور آن سخن گفته است .
زبير بن بكّار در سال 256 رخت از جهان كشيده است . او شاگرد ابن زباله و راوى كتاب او بود . « 1 »
زبير بن بكّار در موضوعات مختلف قلم فرسايى كرده است . چون شعرا ، مغنيان و نسب قريش . او داناترين مردم به نسب قريش بويژه آل زبير بود . او در اين كتاب بر كتاب عمّ خود مصعب الزبيرى اعتماد كرده و با آوردن مطالبى ارزشمند آن را ادامه داده است .
زبير همچنين كتاب « اخبار المدينه » را نوشته است . و نيز كتابى دربارهء عقيق كه آن را « ياقوت العقيق » يا « عقيق المدينه » يا « العقيق فى المدينه » ناميده . سمهودى مىگويد كه نام كتاب او « معارف العقيق » است . « 2 »
اين فقيه همدانى مىگويد : در باب عقيق و قصرها و واديها و اماكن آن اخبار بسيارى نقل شده و زبير بن بكّار در اين باب كتاب مستقلى تأليف كرده است .
اما كتاب « اخبار المدينهء » زبير مفقود شده و ما را از چند و چون آن دقيقا خبرى نيست .
زيرا آنچه سمهودى از آن نقل كرده كمتر از آن است كه بتوان دربارهء آن نظرى روشن داد .
آنچه بر دشوارى كار مىافزايد اين است كه زبير بن بكّار شاگرد ابن زباله و راوى كتاب اوست و مورخان مدينه در نگارش تاريخ مدينه بر ابن زباله تكيه كردهاند و از اين جهت از زبير بن بكّار در باب مدينه مطالب اندكى آوردهاند . مثلا سمهودى كه در باب مدينه مفصلترين كتاب را نوشته ، جز در باب عقيق فقط به دو روايت آن هم يكى راجع به اراضى بنى مغاله و حديله ( ج 1 ، ص 150 و عين همين مطلب را در ياقوت ج 1 ، ص 748 نگاه كنيد ) ديگر در باب مؤذّن مسجد احزاب است ( ج 2 ، ص 43 و نيز بنگريد به ياقوت ج 1 ، ص 147 ) اما باقى نصوص و مطالب كه از زبير روايت كرده اشاره كرده است كه زبير آنها را از ابن زباله گرفته است ( بنگريد مثلا به ج 1 ، ص 14 - 13 و ص 391 ، ج 2 ، ص 188 ) .
ياقوت از زبير در باب اماكن مدينه مطالبى نقل كرده . بعضى را در پيش آورديم و
هامش
( 1 ) - سمهودى ، ج 1 ، ص 150 .
( 2 ) - سمهودى ، ج 2 ، ص 208 .