فاسى از كتاب « شفاء الغرام » از زبير ، اخبارى در باب واليان مكه مىآورد و نيز از قضات مكه . « 1 » همچنين در « العقد الثمين » در باب مسجد الحرام اخبارى نقل مىكند . و از خليل بن حبشيه و قصى نيز رواياتى نقل شده . « 2 » ولى بزرگترين كتابها در باب اماكن مكه در اعصار اوليهء اسلامى ، همانا كتاب عمر بن شبّه و ازرقى و فاكهى است .
اخبار مكه از ابن شبه
سخاوى گويد كتاب عمر بن شبّه در تاريخ مكه به روش ازرقى و فاكهى است . « 3 » اين كتاب در قرن هشتم هجرى معروف بوده است . ابن نديم آنجا كه از پديد آمدن خط عربى ياد مىكند ، مىگويد كه در كتاب مكهء عمر بن شبه و به خط او خواندم كه مرا قومى از علماى مصر خبر دادند . « 4 » و سخاوى گويد كه فاسى بر كتاب ابن شبّه دست نيافت ولى دوست ما ابن فهد آن را به خط خود نوشت . « 5 » فاسى گويد كه پندارم مكه من به خط يكى از يارانمان كه از حافظان حديث بود ديدم كه عمر بن شبّه را تأليفى است در اخبار مكه كه من آن را نديدهام ولى پندارم به همان شيوهء تاريخ ازرقى و فاكهى باشد . « 6 »
بلاذرى در انساب الاشراف مطالبى از ابن شبّه مىآورد كه بعضى از آنها مربوط است به مردانى از اهل مكه ولى نمىتوان جزما گفت كه از كتاب تاريخ مكهء او بوده است . بويژه آن كه بلاذرى نام كسانى را كه از آنها روايت كرده مىبرد بدون اينكه از كتابهاى آنان ذكرى به ميان آورد . « 7 »
ابن حجر در كتاب « فتح البارى فى شرح صحيح البخارى » تصريح كرده كه از كتاب اخبار مكهء ابن شبّه ، ده بار روايت كرده در باب كعبه و كيفيت نماز در آن و تكبير رسول - ص - نزد آن و تقسيم اموال آن و حديث نبوى از تنظيم آن و تصوير مريم بر ديوار آن در حالى كه
هامش
( 1 ) - شفاء الغرام ، ص 168 ، 171 ، 173 ، 175 .
( 2 ) - شفاء الغرام ، ص 134 .
( 3 ) - الاعلان بالتوبيخ ، ص 647 . چاپ شده در ضمن كتاب « علم التاريخ عند المسلمين » .
( 4 ) - الفهرست ، ص 8 .
( 5 ) - الاعلان بالتوبيخ ، ص 747 .
( 6 ) - العقد الثمين ، ج 1 ، ص 10 .
( 7 ) - بنگريد به موارد البلاذرى ، دكتر محمد جاسم المشهدانى ، ص 1 ، ص 306 ، 307 .